Muotathaler Dialekt Schriftsprache Erläuterung Foto Audio
welläwallen> ärwellä
welläwollen, gewolltahd wellan, mhd wellen, wollen nüd bloss wellä!äs muäss nu wellä sä chunds chu rägnä das hends alig wellä haa (für wahr halten) ds Wättär hed is wellä (war uns gutgesinnt) dr Welli und dr Mögi > wil, wemmär, wend, wett, wott, Willä
Aarmi SeeläArme Seelen(im Fegfeuer) siehe Sagen, Der Pfarrer im Thal, Freund der Armen Seelen Äs hend einisch ä paar eim pässlät und hend ä wellä ärgräslä, abär äs sind ä paar biin um gsii, won är choo isch - di aarmä Seelä hend dem ghulffä!
AffAffeTornister (> Haaraff), Schimpfwort äffälä (nachäffen) Äffli Z Schwiiz ussä hed einä dr Güntärä Balz wellä aazündä: vorig isch äs ganzäs Poschtauto voll Affä is Taal inä gfaarä! dä seid dr Balz: worum bisch duu nu daa? hesch kä Platz me ghaa?
appäriitäschlitteln, rodelnmr gand gu appäriitä! > Appäriiti, mänärlä ds Predigärs Thummäs hed wellä am Heuseil appäriitä > Seiltänzär
ärschlaaverprügeln(nicht zu Tode) mhd erslân > värschlaa dr Pfandweibel hed gsee, we da ä Fecker si Frau eeländ ärschlaad,won är hed wellä mit dem chiippä, isch sii uufgschossä und seid: das isch mii Maa!
ärwelläMilch auwallen lassenmhd erwallen > Wellgruäbi
BuäbBube, Knabemhd buobey UR BüebPater Ottokar hed Schuälbuäbä ghaa zum eerschtä Maal biichtä,dä isch einä choo und hed nüüd truuäd z sägä,dr Pater hed im wellä hälfä: ich bin ä Buäb, ich bin ä Buäb ..-- dä isch äs dä einärsmaal choo: ja ich au!
chönnäkönnenmhd künnen, kunnen ich cha, du chasch, är cha, miär (iär, si) chönid, ich chönnti, i has chönnä ich cha choo, chasch choo? i chönnt scho wän i wett du chönntisch das machä chönid iär das? iär chö­nid üs i d’Schuä blaasä! si chönid’s nüd midänand wellä und chönnä isch nüd das gliich 2) gekonnt ?är heds chönnä (erreicht, vollendet, zustandegebracht) Si hends midänand nüd chönnä = sie kamen nicht aus miteinander. Zwei ältere Frauen: Hesch duu gwüäschtät! - I has ämal nu chönnä!
DänkmaalDenkmalWo s ds Flüügärdänkmaal wägä 1938 hend wellä uufschtellä, hättids d Schächlär gäärä dävoorä ghaa, und di Hindärä dähindä (wägä dä Wiirtschaftä!) - dä hed üsä Vattär dr Voorschlag gmacht, mä sölls uf Redär tuä und ei Wuche dävoorä und ei Wuchä dähindä uufschtellä!
eiseinigsi sind gaar nüd eis Zwei Lüütli sind niä eis gsii: aläwiil het eis ds Kuntärääri gmacht vom andärä,nur einisch sinds eis gsii: wos bbrunnä hed, hend beed wellä zur Türä uusä!
FüdlälochArschlochAm Palmsunntig hends früänär ä hölzigä Palmesel um d Chilä umägfüärt,einisch wäär är schiär umghiid, und dr Sigärisch hed ä wellä am Schwanz widärhaa,da hed är im dr Schwanz uuszeert - gschwind hed är am Esel is Füdläloch gschpeuzt und dr Schwanz widär inägschtoossä! Daas Glächtär, wos da ghaa hend!
füräwellänach vorne wollen
LaublitzärLaubwenderwind(Schlechtwetteranzeiger) Ds Schmidigs Domiini im Bisisthal isch am änä schöönä Sunntigmorgäd mid umä groossä Dach duruus z Chilä,woss ä hend wellä uuslächä, hed är gseid: dr Laublitzär isch ggangä! - und bim Heigaa hed är ds Dach sauft chönnä bruuchä! > umälitzä
nurnur, blossmhd niur ich ha ja nur wellä gschpassä, nur wellä sägä! äs gid hütt nur Suppä ungescheut: nur inä! nänd nur!
oordälisoebenär isch oordäli gad choo! Dr Faazi hed sini Sachä i Ängel fürä plündärät und seid zum Büäbäl: laasch dä ä Ding la sii! - da seid dr Büäbäl: i ha dr das oordäli grad au wellä sägä!
paareinige, mehrereäs sind ä paar choo gad ä paar Lüüt Wägä denä paar Mettler heig ä Pfarr nümmä wellä Chilä haa, drum heissid s etzt Barmettler!
schtiirbstirb!Ä Maa hed scho äs paarmal di letscht Öölig ghaa und hed si widär wellä,da said d Frau: schtiirb etz zeerscht einisch!
SchtoosStossmhd stoz 1) Stoss, Streit, Haufe vgl An-, Degen-, Wind-, Horn-, Baggen-, Holz-, Hosen- -karren, -gebet, -seufzer in alten Urkunden: 1414 stösse oder krieg 1492 stöss und spän Viehwirtschaft: 1 Stoss = Weide für 1 Kuh (in Gülten: Kuhstösse) FN Stoss, Stössel, Baggenstos 2) Flurname Stoos (Morschach/Muotathal) 1322 an dem Stoisse vgl. Stoos AR Zwee Häxä hend einisch wellä d Flüä zämäschtoossä und äsoo ds Muätitaal värtränkä,dä hed di eint ghört (wil ds Bättglöggli glüütät hed) und di andär hed grüäft: schtooss, schtooss! - drum heissts etz det obä Schtoos! -
schwelläschwellen, strudeln> gschwellti
SchwelläSchwellemhd swelle Schwall, Stau BE Schwelli: Bachverbauung > Türsellä
twilläwegendiinärtwillä deinertwillen > Willä, wellä
übäraalum alles, über allesmhd über âl är hed übäraal nüd wellä: um keinen Preis (überall > zäntumä)
unäntliunendlich(äs hed nümmä wellä hörä)
värschwelläaufschwellen(Türen, Rahmen) värschwullä
värtwelläverweilen, unterhaltenGschichtäli värzellä, Frauäli värtwellä auch värtwiilä versäumen engl dwell
WeidrooschtWeidrost(Viehsperre) alt: Weidrost vor Friedhof neu: befahrbare Viehsperre über Strassen Wo einisch d Chilä gschtoossä voll gsii isch, hend ä paar nu wellä uf die obär Voorchilä, aber det hends müässä übär äs bschlossäs Töörli chräslä,dä seid ds Zingälärs Adolf: da hätt i scho lang ä Weidrooscht anä ttaa!
wendärwollt ihr(wend iär) wendär ächt hörä! wendär alls? >?wellä
wettmöchtei wett i hätt! du wettisch au? är wett au! mr wettid au!iär wettid au? si wettid au! si hättid au wellä! i wetti meinä (ja gewiss) dr Wetti und dr Hätti = Abform von wellen (wollen: ich wollte ich hätte i welt i hätt)
willer/sie/es will> wellä, wott
wittwillstwitt (witsch) öppis ässä? Lienert sä vil as d’ witt > wellä
woals, wiewo miär chlii gsii sind wo mr heichoo sind wo mr hend wellä gaa won är choo isch won iär choo sind
wottwolleni wott nüüd wottisch? wottsch? wott äär? äs wott nümmä hörä (rägnä) äs wott und wott nüd Lienert i woot ä nid > wellä, witt, wett
zämäschtoossäzusammenstossenZwee Häxä hend einisch wellä d Flüä zämäschtoossä .. drum heisst s etz det Schtoos
Dialekt:wellä
Deutsch:wallen
> ärwellä
Dialekt:wellä
Deutsch:wollen, gewollt
ahd wellan, mhd wellen, wollen nüd bloss wellä!äs muäss nu wellä sä chunds chu rägnä das hends alig wellä haa (für wahr halten) ds Wättär hed is wellä (war uns gutgesinnt) dr Welli und dr Mögi > wil, wemmär, wend, wett, wott, Willä
Dialekt:Aarmi Seelä
Deutsch:Arme Seelen
(im Fegfeuer) siehe Sagen, Der Pfarrer im Thal, Freund der Armen Seelen Äs hend einisch ä paar eim pässlät und hend ä wellä ärgräslä, abär äs sind ä paar biin um gsii, won är choo isch - di aarmä Seelä hend dem ghulffä!
Dialekt:Aff
Deutsch:Affe
Tornister (> Haaraff), Schimpfwort äffälä (nachäffen) Äffli Z Schwiiz ussä hed einä dr Güntärä Balz wellä aazündä: vorig isch äs ganzäs Poschtauto voll Affä is Taal inä gfaarä! dä seid dr Balz: worum bisch duu nu daa? hesch kä Platz me ghaa?
Dialekt:appäriitä
Deutsch:schlitteln, rodeln
mr gand gu appäriitä! > Appäriiti, mänärlä ds Predigärs Thummäs hed wellä am Heuseil appäriitä > Seiltänzär
Dialekt:ärschlaa
Deutsch:verprügeln
(nicht zu Tode) mhd erslân > värschlaa dr Pfandweibel hed gsee, we da ä Fecker si Frau eeländ ärschlaad,won är hed wellä mit dem chiippä, isch sii uufgschossä und seid: das isch mii Maa!
Dialekt:ärwellä
Deutsch:Milch auwallen lassen
mhd erwallen > Wellgruäbi
Dialekt:Buäb
Deutsch:Bube, Knabe
mhd buobey UR BüebPater Ottokar hed Schuälbuäbä ghaa zum eerschtä Maal biichtä,dä isch einä choo und hed nüüd truuäd z sägä,dr Pater hed im wellä hälfä: ich bin ä Buäb, ich bin ä Buäb ..-- dä isch äs dä einärsmaal choo: ja ich au!
Dialekt:chönnä
Deutsch:können
mhd künnen, kunnen ich cha, du chasch, är cha, miär (iär, si) chönid, ich chönnti, i has chönnä ich cha choo, chasch choo? i chönnt scho wän i wett du chönntisch das machä chönid iär das? iär chö­nid üs i d’Schuä blaasä! si chönid’s nüd midänand wellä und chönnä isch nüd das gliich 2) gekonnt ?är heds chönnä (erreicht, vollendet, zustandegebracht) Si hends midänand nüd chönnä = sie kamen nicht aus miteinander. Zwei ältere Frauen: Hesch duu gwüäschtät! - I has ämal nu chönnä!
Dialekt:Dänkmaal
Deutsch:Denkmal
Wo s ds Flüügärdänkmaal wägä 1938 hend wellä uufschtellä, hättids d Schächlär gäärä dävoorä ghaa, und di Hindärä dähindä (wägä dä Wiirtschaftä!) - dä hed üsä Vattär dr Voorschlag gmacht, mä sölls uf Redär tuä und ei Wuche dävoorä und ei Wuchä dähindä uufschtellä!
Dialekt:eis
Deutsch:einig
si sind gaar nüd eis Zwei Lüütli sind niä eis gsii: aläwiil het eis ds Kuntärääri gmacht vom andärä,nur einisch sinds eis gsii: wos bbrunnä hed, hend beed wellä zur Türä uusä!
Dialekt:Füdläloch
Deutsch:Arschloch
Am Palmsunntig hends früänär ä hölzigä Palmesel um d Chilä umägfüärt,einisch wäär är schiär umghiid, und dr Sigärisch hed ä wellä am Schwanz widärhaa,da hed är im dr Schwanz uuszeert - gschwind hed är am Esel is Füdläloch gschpeuzt und dr Schwanz widär inägschtoossä! Daas Glächtär, wos da ghaa hend!
Dialekt:füräwellä
Deutsch:nach vorne wollen
Dialekt:Laublitzär
Deutsch:Laubwenderwind
(Schlechtwetteranzeiger) Ds Schmidigs Domiini im Bisisthal isch am änä schöönä Sunntigmorgäd mid umä groossä Dach duruus z Chilä,woss ä hend wellä uuslächä, hed är gseid: dr Laublitzär isch ggangä! - und bim Heigaa hed är ds Dach sauft chönnä bruuchä! > umälitzä
Dialekt:nur
Deutsch:nur, bloss
mhd niur ich ha ja nur wellä gschpassä, nur wellä sägä! äs gid hütt nur Suppä ungescheut: nur inä! nänd nur!
Dialekt:oordäli
Deutsch:soeben
är isch oordäli gad choo! Dr Faazi hed sini Sachä i Ängel fürä plündärät und seid zum Büäbäl: laasch dä ä Ding la sii! - da seid dr Büäbäl: i ha dr das oordäli grad au wellä sägä!
Dialekt:paar
Deutsch:einige, mehrere
äs sind ä paar choo gad ä paar Lüüt Wägä denä paar Mettler heig ä Pfarr nümmä wellä Chilä haa, drum heissid s etzt Barmettler!
Dialekt:schtiirb
Deutsch:stirb!
Ä Maa hed scho äs paarmal di letscht Öölig ghaa und hed si widär wellä,da said d Frau: schtiirb etz zeerscht einisch!
Dialekt:Schtoos
Deutsch:Stoss
mhd stoz 1) Stoss, Streit, Haufe vgl An-, Degen-, Wind-, Horn-, Baggen-, Holz-, Hosen- -karren, -gebet, -seufzer in alten Urkunden: 1414 stösse oder krieg 1492 stöss und spän Viehwirtschaft: 1 Stoss = Weide für 1 Kuh (in Gülten: Kuhstösse) FN Stoss, Stössel, Baggenstos 2) Flurname Stoos (Morschach/Muotathal) 1322 an dem Stoisse vgl. Stoos AR Zwee Häxä hend einisch wellä d Flüä zämäschtoossä und äsoo ds Muätitaal värtränkä,dä hed di eint ghört (wil ds Bättglöggli glüütät hed) und di andär hed grüäft: schtooss, schtooss! - drum heissts etz det obä Schtoos! -
Dialekt:schwellä
Deutsch:schwellen, strudeln
> gschwellti
Dialekt:Schwellä
Deutsch:Schwelle
mhd swelle Schwall, Stau BE Schwelli: Bachverbauung > Türsellä
Dialekt:twillä
Deutsch:wegen
diinärtwillä deinertwillen > Willä, wellä
Dialekt:übäraal
Deutsch:um alles, über alles
mhd über âl är hed übäraal nüd wellä: um keinen Preis (überall > zäntumä)
Dialekt:unäntli
Deutsch:unendlich
(äs hed nümmä wellä hörä)
Dialekt:värschwellä
Deutsch:aufschwellen
(Türen, Rahmen) värschwullä
Dialekt:värtwellä
Deutsch:verweilen, unterhalten
Gschichtäli värzellä, Frauäli värtwellä auch värtwiilä versäumen engl dwell
Dialekt:Weidrooscht
Deutsch:Weidrost
(Viehsperre) alt: Weidrost vor Friedhof neu: befahrbare Viehsperre über Strassen Wo einisch d Chilä gschtoossä voll gsii isch, hend ä paar nu wellä uf die obär Voorchilä, aber det hends müässä übär äs bschlossäs Töörli chräslä,dä seid ds Zingälärs Adolf: da hätt i scho lang ä Weidrooscht anä ttaa!
Dialekt:wendär
Deutsch:wollt ihr
(wend iär) wendär ächt hörä! wendär alls? >?wellä
Dialekt:wett
Deutsch:möchte
i wett i hätt! du wettisch au? är wett au! mr wettid au!iär wettid au? si wettid au! si hättid au wellä! i wetti meinä (ja gewiss) dr Wetti und dr Hätti = Abform von wellen (wollen: ich wollte ich hätte i welt i hätt)
Dialekt:will
Deutsch:er/sie/es will
> wellä, wott
Dialekt:witt
Deutsch:willst
witt (witsch) öppis ässä? Lienert sä vil as d’ witt > wellä
Dialekt:wo
Deutsch:als, wie
wo miär chlii gsii sind wo mr heichoo sind wo mr hend wellä gaa won är choo isch won iär choo sind
Dialekt:wott
Deutsch:wollen
i wott nüüd wottisch? wottsch? wott äär? äs wott nümmä hörä (rägnä) äs wott und wott nüd Lienert i woot ä nid > wellä, witt, wett
Dialekt:zämäschtoossä
Deutsch:zusammenstossen
Zwee Häxä hend einisch wellä d Flüä zämäschtoossä .. drum heisst s etz det Schtoos