| Muotathaler Dialekt | Schriftsprache | Erläuterung | Foto | Audio |
|---|---|---|---|---|
| uuf | auf | mhd ûf, engl up uuf und äbä (ganz eben) uuf und äändli (genau so) uuf und drvoo (auf und davon) Türä uuf! (aufmachen!) bisch uuf? (aufgewacht, aufgestanden) UR üf NW uif > Uuf-, uufä | ||
| uuffüärä | aufführen | |||
| uufändand | aufeinander | |||
| Uufbott | Aufgebot | alt Aufbott(“Das letzte Aufgebot”) > uufbüütä | ||
| Uuffaart | Auffahrt | (Himmelfahrt, Alpfahrt) BE Uffert > Abfaart | ||
| Uuflaag | Auflag | a) Abgabe für Auftrieb von Vieh auf die Allmeind anderswo Alplag b) Ämter-Auflag: Abgabe bei Übernahme eines Amtes (Beamten-Steuer) | ||
| Uuflauf | Auflauf | in der Küche, in der Politik Spontanversammlung > Putsch | ||
| Uufputz | Aufputz, Mauerverkleidung, Kleiderpracht | |||
| Uufregig | Aufregung | |||
| Uufrichti | Aufrichtefest für eine neues Gebäude | |||
| Uufritt | feierlicher Aufritt | zur Landsgemeinde, zum Amtsantritt, zu einem Fest (nicht bei uns im Thal, aber zu Schwyz draussen) | ||
| Uufsatz | Aufsatz | Verfügung 1440 diser Ufsatz soll bestahn, Möbel-Aufsatz, Schüler-Schreibübung > Satz und Sätz, Absatz | ||
| Uufzuug | Aufzug, Aufritt, Daherkommen, Lift | |||
| uufbaschtä | aufbasten | > baschtä | ||
| uufblaasä | aufblasen, aufgeblasen | |||
| uufbockä | aufbocken | mit einem Bock aufrichten > Bock | ||
| uufbüütä | aufbieten | zu einer Pflichtleistung (Militär, Wuhr, Not .. ) uufbottä | ||
| uufchlepfä | mit der Geissel aufscheuchen,neu aufheitern Gotthelf aufklepfen | |||
| uufchoo | aufkommen, üblich werden | sid as das Schtäärbä uufchoo isch, chönnt mä allpott draa choo! gedeihen: diä Bäum sind schöön uufchoo gesund werden: är isch widär uufchoo | ||
| uufdopplä | nachdoppeln | |||
| uuffaarä | auffahren | > Uuffaart | ||
| uufgaa | aufgehen | äs gaad uuf: d Sunnä, d Türä, dr Chuächä, d Rächnig | ||
| uufgänds | aufgehends | Mondes (ungünstig für Holzschlag, Mistauslegen, Gümelsetzen usw) > nidsigänds, obsigänds | ||
| uufghiijä | aufgehen | wenn etwas Verschlossenes sich öffnet wider Willen: d Türä, d Buurdi, ds Runggäli, d Züpfä isch uufghiid | ||
| uufgleid | aufgelegt | ä Salbi uufgleid,im Gemüt uufgleid zum juuzä | ||
| uufhaa | aufhalten | d Händ uufhaa ä Huät uufhaa hend än uuf! (den Dieb) dr Schnee hed ds Wachsä uufghaa | ||
| uufhauä | aufschneiden, öffnen, rüsten | (Stauden) | ||
| uufhiirtä | Heu in den “Bergen” aufbrauchen vor der Heimfahrt mit dem Vieh | |||
| uufläsä | etwas vom Boden auflesen, Krankheit | |||
| uuflauffä | anschwellen | > Uuflauf | ||
| uufleggä | auflegen | Salbe, Verband > uufgleid - | ||
| uufliggä | aufliegen | im Gemüt äs liit mr uuf, isch mr uufglägä | ||
| uuflöösä | auflösen | Knopf, Abmachung, Rätsel | ||
| uuflüpfä | eine Last aufheben | |||
| uufmachä | aufmachen | 1530 wer das Holz nit uffmacht und zusamen huffet (geschlagenes Holz aufrüsten), glismäts widär uufmachä (auftrennen), nassä Bodä uufmachä (trocknen), Seil wieder aufrollen (öffnen > uuftuä) | ||
| uufnää | aufnehmen | etwas vom Boden auflesen, ein Kirchenopfer aufnehmen, jemanden in einen Verein aufnehmen, kleinen Kindern und alten Pflegebedürftigen die Windeln machen, Boden feucht reinigen alt: einen Beschluss fassen 1531 haben ufgenommen | ||
| uufrüärä | Staub aufwerfen, Dreck im Wasser aufwühlen > iirüärä, uusrüärä | |||
| uufrüschtä | aufrüsten | Holz im Wald (> uufmachä), Bett zum Bezug | ||
| uufruumä | aufräumen, wegräumen | |||
| uufsägä | aufsagen | in der Schule ein Gedicht, die 10 Gebote mhd absagen | ||
| uufschiässä | aufschiessen, schnell spriessen, aufspringen | |||
| uufschlaa | aufschlagen | ein Ei, eine Nuss, den Kopf, die Preise | ||
| uufschpilä | aufspielen | Musik machen zum Tanzen | ||
| uufschränzä | eine Verpackung aufreissen | |||
| uufschtaa | aufstehen | vom Boden, vom Bett, vom Stuhl > abschtaa | ||
| uufschtreckä | aufstrecken | in der Schule Finger oder Hand | ||
| uufsetzä | aufsetzen | 1480: beschliessen neu: Hypotheken > Uufsatz | ||
| uufsii | auf sein, wach sein | dörfed mr nu ä chli uufsii? > umäsii | ||
| uufsitzä | aufsitzen | auf den Wagen, Schlitten >?absitzä | ||
| uufteilä | aufteilen | > abteilä, undärteilä | ||
| uuftischä | auftischen | > abtischä | ||
| uufträägä | auftragen | Essen auf den Tisch, Auftrag geben > abträägä, iiträgä | ||
| uuftrännä | auftrennen | Kleider, Naht, Strickwaren | ||
| uuftriibä | auftreiben | auf die Alp,aufblähen, neu beim Fliegen > ii- uus- | ||
| uuftrumpfä | auftrumpfen | beim Jass, sonst im Wettstreit | ||
| uuftuä | aufmachen, öffnen | Türe, Fenster, Mund, Augen, Ohren, Kleider auftrennen, Garten aufbrechen, Geschäft eröffnen, Strasse von Schnee räumen, der Himmel wird wolkenfrei (äs tuäd uuf) tuä d Augä uuf! käs Muul uuftuä (zum Singen, zur Begrüssung) 1530 einanderen den Weg uffthun (= durchlassen) | ||
| uufwäschä | abwaschen | (Geschirr reinigen: Abwäsche machen) | ||
| uufwiisä | aufweisen, aufwiegeln, aufhetzen | |||
| uufzeerä | aufzerren, aufreissen | |||
| uufziä | aufziehen | eine Last am Aufzug, Kinder und Kälber aufziehen, eine Uhr aufziehen d Milch la uufziä ass mee Niidlä gid | ||
| Uufägaa | Hinaufgehen | im Uufägaa | ||
| Uufäwääg | Hinaufweg | im Uuufäwääg > Appäwääg | ||
| uufä | hinauf | mhd ûf-her 1421 enkein Weg uffher 1604 bis ufen uufä und appä ufs Dach uufä uf d Alp uufä anderswo: üfä, ufiue, ui | ||
| uufä | hinauf | -aabärä, choo, chräslä, faarä, gaa, gää, gumpä, leggä, litzä, lüpfä, luägä, nää, riitä, rüäffä, rüärä, schtoossä, schtützä, träägä, ziä | ||
| uufzellä | aufzählen | |||
| aalääg | sanft ansteigend | äs gaad aalääg uufä | ||
| aabärä | aper werden | äs aabärät scho schöön äs hed scho schöön ggaabärät uufä-aabärä, uusä-aabärä | ||
| Aarmähüüsler | Armenhausinsasse | - Heuet: Heuernte auf dem Landgut des Armenhauses, mit Zuzug der arbeitsfähigen Insassen (auch: Levitiertes Hochamt): ä Huuffä driussä und äs gaad nüüd! | ||
| abchoo | abkommen | ä Chuä isch abchoo (hat sich losgerissen) i bi mi nüüd abchoo = ich konnte nichts verkaufen neu: abchoo = lustig werden druuf abchoo laa = es darauf ankommen lassen | ||
| abziä | abziehen | d Tschööpä abziä und d Ermäl uufälitzä! am Loo abziä | ||
| adär | oder | adär? zwee adär drii? appä adär uufä? adär meintsch nüd au? | ||
| anähaa | dauern | das Wätter hed anä söttigs Fleisch hed nüd lang anä (hält nicht lange frisch) dr Doktr hed am groossä Hofär gseid, är müäss ufs Häärz uufpassä - da hed deer glachät: as lang as i läbä, heds glaub i anä! | ||
| Appäwääg | Hinunterweg | im Appäwääg: im Hinuntergehen > Uufä | ||
| appäluägä | hinunterschauen | uufä gaa gu appäluägä | ||
| appäschniijä | zu Boden schneiden | frühzeitig einschneien > schniijä äs hed scho appägschniid! - jä, uufäschniijä tuäts niä! we lang predigät der nu? - wänns nüd appäschniid, isch är nu lang dobä! | ||
| ärschlaa | verprügeln | (nicht zu Tode) mhd erslân > värschlaa dr Pfandweibel hed gsee, we da ä Fecker si Frau eeländ ärschlaad,won är hed wellä mit dem chiippä, isch sii uufgschossä und seid: das isch mii Maa! | ||
| baas | besser, mehr | ahd bâz” vgl. fürbaswe gaats? - baas weder voranä! baasfeilär (billiger) dr baasischt (am besten) bas behuset ein wenig mehr: baasappä, baasfürä, baasuufä, baasuusä mhd uf baz auch basappä ff: einige bas hinten, andere bas vornen | ||
| Beinigs | Name eines steinigen Grundstückes, beidüürr: dürr wie Totengebein beihert: hart wie Knochen beimager: beinmager2) Bein (Schenkel) äs Bei schtellä uf d Bei schtaa Bei machä mit em lätzä Bei uufgschtandä hesch kä Siin sä hesch Bei! vgl Holz-, Stuhl-, Tisch-, Stand- | |||
| bis | bis | bis da anä bis is Taal bis hütt bis anä Tubak bis äs tätscht bis moorä bis a Hals uufä bis uf Züri uusä bis i drüü zellt ha bis änä uusä (endlos) | ||
| bockä | bocken sich wie ein Bock gebärden | mhd Ob er seiner Frau treu bleibe im Militär? - “i bi dä ggimpft gägä Bockä” (= gegen Pocken)! > uufbockä | ||
| Bott | Bote | ahd boto > Haupt-, Uuf-, Rächts-, allpott, 12 Botten | ||
| Briäf | Brief | mhd brief Briäfmaarkä, Briäfträägär, Briefumschlaag, äs Briäfli, ä Huuffä Briäf, Schuldbriäf (Gült) | ||
| büütä | bieten, anbieten | ahd biotan mhd bieten Handel: was büütisch? Staat: Poliziischtund büütä > Bott, bottä, uufbüütä kirchlich: es soll ein Kilchherr den Tag büten | ||
| chäch | keck, quick, drall, fesch | mhd kec, quec ä chächä Maa, ä chächi Frau, äs chächs Meitli,chächä Schpäck, chächi Chriäsi, ä chächä Huuffä | ||
| Cheib | Allerweltswort (auch Chaib geschrieben) Kluge: Keib (mhd keibe = Aas, Luder) gemeiner Mensch (ä Cheib, äs Cheibäli), harte Mühe (äs isch ä Cheib bis dett uufä) > Chog Kraftwort: chogä, dummä, huärä, schtäärnä, värrecktä Cheib! | |||
| chlädärä | klettern | (Wort aus Klette entstanden) uufä und appä chlädärä | ||
| Chriishuuffä | Haufen Tannenäste | wen ä Muni in ä Chriishuufä: blindwütig | ||
| Damm | Damm | (T) mhd tamm, Für uns Bödlemer war es der Muotaa-Damm, der nach dem Hochwasser von 1910 erbaut wurde: da simmer durä Damm fürä z Chilä und i d Schuäl, und mängisch simmär dr Damm appä und uufä gchräslät, wämm mer durhindärä hei sind > Tänsch | ||
| Dänkmaal | Denkmal | Wo s ds Flüügärdänkmaal wägä 1938 hend wellä uufschtellä, hättids d Schächlär gäärä dävoorä ghaa, und di Hindärä dähindä (wägä dä Wiirtschaftä!) - dä hed üsä Vattär dr Voorschlag gmacht, mä sölls uf Redär tuä und ei Wuche dävoorä und ei Wuchä dähindä uufschtellä! | ||
| dett | dort | luäg dett! wo isch är? - dett! mhd dert dett änä (Det änä am Bärgli) - appä - durä - hindä - innä - uufä - uusä | ||
| Dili | Diele, Fussboden, offener Raum, Zimmerdecke | (T) mhd dile (dickes Brett) Bim Bödälä hends früänär mängisch d Tili appägschprungä und a Tili uufä pünnggät! | ||
| dörffä | dürfen, gedurft | ahd durfan dörffä barfuäss gaa är hed nüd dörffä uufschtaa (ist noch krank) daarfsch is Wassär? (wagen) Gotthelf | ||
| driuufä | hinauf | gang driuufä! | ||
| drufuufä | hinauf, darauf | muäsch ä nüd nu drufuufä lüpfä! >druuf | ||
| druuf | darauf | äs isch druuf gschribä nüd druuf schtaa! | ||
| druufchoo | darauf kommen | auf die Spur kommen | ||
| druufgaa | daraufgehen | chasch druuf gaa = du kannst darauf zählen neu: krepieren | ||
| Druufgäld | Anzahlung | |||
| druus | daraus | uuf und druus: auf und davon | ||
| duruuf | hinauf | |||
| ee | eher | mhd ê(h) är hed ee nu mee druuf gschlagä ee medä nüüd ee wedär nüüd äsoo gseesch äs ee scho ee > endär | ||
| Eitopf | Eintopf | (neueres Wort) > Schnitz und Gümel, Uuflauf, Ofäguggis | ||
| Fäälär | Fehler | mhd vaeler käni Fäälär haa ä Huuffä Fäälär | ||
| fescht | fest, eifrig | mhd vast ganz fescht uufpassä Wort neu von auswärts, früher sagten wir: hüntsch, usinnig (fest = befestigt > bhabä, äs hed) | ||
| Flungg | nasser Saum am langen Weiberrock auch: Pfungg, Pflungg Flüngg überchoo bis a d Chnüü uufä Wänn Maria am 2. Juli ä Flungg hed, sä sött är bis zum 3. Taag tröchnä, susch isch dä lang wüäscht! | |||
| Füürchellä | Feuerkelle | aus Holz, um Glut aus dem Herd in den Ofen zu tragen, später Blechschaufel (Füürschuuflä) | ||
| Gaa | Gehen | im Appä-Gaa, Fürä-Gaa, Inä-Gaa, Uufä-Gaa, Uusä-Gaa > Gang, Gäng, gäng | ||
| gääch | steil, gähe | mhd gâch, gaech gääch uufä gääch appä ä gäächä Rank vgl. gähnender Abgrund (vgl Familienname Gächter: Bahlow) | ||
| gältä | gelten/gegolten | ggultä mhd gelten Dr Pfarr hätt bim Alpävärsägnä zletscht nu söllä hööch uufä und hed nümmä mögä,dä hed är uufägrüäft: ghööräd iär mi? - Jaa! - Dä sölls gältä vo da undänuufä! - Drnaa hends dobä ä Chääs zeigt und grüäft: öb är ä gsääch? - Jaa! - Ja dä sölls ä gältä! | ||
| Gebott | Gebot | mhd gebot di zächä Gebott (Gebötter) uufsägä > Bott | ||
| graaduufä | gerade hinauf | |||
| gschlunggät | geschwenkt w | oni uf d Wält choo bi, wääri nu glii widär därvoo: dr Doktr hed mi dä gschlunggät, bis i dr Schnuuf übärchoo ha! > Schlungg | ||
| Gsetz | Gesetz | äs hed afig ä Huuffä Gsetz > Gsätzli, setzä | ||
| Güsälhuuffä | Abfallhaufen | |||
| Güsälschuuflä | Abfallschaufel | |||
| Gwanät | Gewohnheit | mhd gewonheit Ich han ä Huuffä guäti Gwanätä, aber äs sind alls alti! nüüi leerä ich nümmä! > gwännä | ||
| haa | haben, halten | mhd han ich ha, du hesch,är hed, mier hend, heb! hach! Hemmär! Hend! I hätt, i heig, i ha ghaa > aa-, anä-, appä-, ärgägä-, b-, füür-, inä-, übär-, umä-,uuf-, värt-, widär-, zuä-, | ||
| Häftlimachär | Häftleinmacher | uufpassä wenä HM | ||
| hälffä | helfen | mhd helfen Hälf dir Gott is Himäli uufä! > hilf, Hilf, hulf, ghulffä, Hülf | ||
| Hälslig | Hals-Strick für Rindvieh mhd helsling, helsing Janx amänä Hälslig! (Ausruf) dr Hälslig uuftuä: Vieh losbinden,Verlobung auflösen | |||
| Hand | Hand | mhd hant, hende Mz Händ Verkl Händli, Händäli a d Hand gaa, d Hand gää, di schöön Hand gää (die rechte), di hool Hand machä, a (i) dä Händä haa, vo Hand machä, vo Hand singä (ohne Orgel) d Händ gää: war im Thal unter uns nicht üblich, jetzt von aussen her immer mehr! Hand uufleggä: Handauflegen (zum Schutz, zur Priesterweihe, zur Heilung) Hand appäleggä: Kraftspiel > allärhand, undärhänds, zhand | ||
| hänkä | henken, aufhängen | mhd henken > aa-, drinä-, ii-, uuf-, uus-, zämä-, | ||
| hauts? | Zuruf beim Mähen oder Holzscheiten auch isch ghauig > abhauä, uufhauä, värhauä | |||
| Himäl | Himmel | (Himul) mhd himel im Himel obä am Himel obä ums Himels willä! Hälf dr Gott i Himäl uufä! (bei Niessen) > Geisshimäl, Rosshimäl, hölzigä Himäl | ||
| Himäli | Kinderwort für Himmel Hälf diär Gott is Himäli uufä! | |||
| hindä(n)uufä | hintenherauf | > vooruufä | ||
| hörä | aufhören | mhd hören hör! hör einisch! i ha ghört i hörti einisch! Ruf beim Zickänä: Bscheid gää, susch höräd mär! neu: uufhörä, hör uuf! > ghöörä | ||
| Hützgär | Schluckauf | anderswo: Hitzgär, Gluxi, Hitzgi, Hixi wä mä dr Hützgär übärchund, gschwind ä Schtei uufläsä, det anä schpeuzä, und drnaa dr Schtei widär druuf tuä! | ||
| Huuffä | Haufen | mhd hûfe ä Huuffä anä Huuffä tuä amänä Huuffä liggä am altä Huuffä zuä übärä Huuffä schiässä ä Huuffä Wassär (abär Wassär cha mä nüd huuffnä!) Was hed dr Pfarr predigät? Leitärä ä Huuffä! | ||
| huuffäwiis | haufenweise | |||
| huuffnä | häufeln, Haufen machen | |||
| huuffnä | Bubenspiel | |||
| ghuuffnät | gehäuft | |||
| Huufstettli | Hufstettli, Hofstatt | Flurname > Hoschtet | ||
| iischniijä | einschneien | mit dem ersten Schneefall in den Alpen: eingesperrt sein durch unzeitigen Schneefall Äs hed einä iigschniid bim Wildiheuä im Heubäärg,är hed det im Hüttli müässä waartä, bis äs dr Schnee appäglauänät hed,wos duä einisch ä chli uuftaa hed, hends um vo undänuufä grüäft, öb är nu z ässä heig,dä hed är vo obänappä gruäft: Baläntä hani nu, aber Tubak äkeinä mee! | ||
| ladä | laden, beladen | mhd laden Wagen, Gewehr .. gladä, gladnä > ab-, ii-, um-, uuf-, uus- | ||
| Lanzig | Lenz, Frühling | mhd lenze Illgau hed viil Sunnä, äs isch waar, abär dr Lanzig chund gliich eistär undänuufä! | ||
| Lappi | Einfältiger | mhd lappe Lappi, tuä d Augä uuf! Dummï Lappänä! das isch Lappizüüg | ||
| läsä | lesen | mhd lesen ich läsä, du lisisch, är list, mr läsid, ich ha gläsä, lis! läsid! i lääs, i läsi im Läsibuäch leerä läsä > ab-, appä-, är-, uuf-, uus-, vär-, voor-, zämä- | ||
| lauffä | laufen | mhd loufen gang lauf! i luf, bi gluffä > aa-, ab-, anä-, appä-, ii-, inä-uuf-, uus-, uusä-, vär-, voor- zämä- | ||
| leggä | legen | mhd legen, leggen ich leggä, du leisch, är leid, mr leggid, leg! leggid! i leiti, i leggi, i ha gleid > aa-, ab-, anä-, ii-, uuf-, undär-, zämä- | ||
| Ludi | Luder | > Süüludi, Suuffludi | ||
| lüpfä | lupfen, heben, tragen | mhd lupfen, lüpfen, engl lift d Bei lüpfä dr Magä glüpft > ab- , appä- , übär- , uuf- | ||
| machä | machen | ich machä, mach einisch! machid fürsi! i miäch, i machi, gmacht, z lachä mächä, z fürchtä machä, z bääggä machä ..> aa-, ab-, appä-, anä-, durä-, fürä-, ii-, nachä-, uuf-, uus-, vär- | ||
| Mischthuuffä | Misthaufen | Bergname | ||
| Müli | Mühle-Spiel | Müli uuf und zuä figg und müli Müli-Schtei | ||
| Muul | Maul | (Mund) mhd mûl Müüli, Müülär tuä ds Muul uuf! heb ds Muul zuä! usem Muul uusä schmöckä ds Muul drinähänkä ds Muul värbrännä ufs Muul hockä ds Muul la hänkä neu beim Zahnarzt: bitte de Mund uufmache! | ||
| nää | nehmen | mhd nemen ich nimä, du niisch, är niid, mr nänd, nimm! nämmär! nänd! ich nääm, ich nämmi, ich ha gnuu eifach nää! wiä nää und nüd stälä? äs chönnt ein nää (Krankheit, Unfall), d Muätaa hed Hüüser afä nää, dr Föön hed Dächer gnuu, d Sunnä mag dr Schnee wider gnää, das Gift niid d Müüs, är cha Wäärzä nää (vertreiben) > aa- ab- appä- übär- inä- umä- undänuusä- uuf- uus- vär- voor- zämä- | ||
| nüüssä | niesen, niessen | mhd niesen ärnüüssä Wünsche zum Niessen: Hälf dr Gott! Zusatz für Kinder: is Himäli uufä! heute: Gsundheit! - danke! - bitte! | ||
| obäappä | von oben herab | obänappächoo! Jass von oben herab >?undänuufä | ||
| obädruuf | obendrauf | |||
| off, offä | offen, geöffnet | (Türe, Fenster, Gasthaus, Kirche, Pragelstrasse, Mund und Augen, Büchse, Flasche .. ) mhd offen, uffen off laa = geöffnet lassen, nicht schliessen (öffnen > uuftuä,engl off = geschlossen!) | ||
| Opfär | Opfer | Kirchenopfer ds Opfär iiziä, - uufnää, z Opfär gaa vgl. Opferstock, Opferbüchse, Opferstange mit Klingelbeutel | ||
| passä | wohlgefallen | äs hed mr det passät det tääts mr ä nu passä! > ab-, uuf-, vär- | ||
| pünggä | mit Fusstritten behandeln | i Dili uufä pünggä einä zum Huus uusä pünggä d Türä inäpünggät Pünggärjaarziit, Pünggärhoochsig: früher gab es bei diesen Gelegenheiten Schlägereien! > är-, vär-, chuglä- | ||
| Ränk | Kehren, Wendungen | d Schtraass hed ä Huuffä Ränk | ||
| Roorschpiägel | Rohrspiegel | är hed öppä groorschpiäglät driuufä | ||
| rückä | vorwärts kommen | (vgl von der Stelle rücken, vorrücken) mhd rücken rückts? (Zuruf beim Vorbeigehen an Arbeitende) - äs rückt ä käbitz är hed eistär uf rückä inä ghaa äs rückt bis Hammichels! (Paulina beim Tod ihrer 2 Schwestern 1997) Armenhäuslerheuet und Levitenamt: ä Huuffä Lüüt driussä - und rückä tuät s nüüd! | ||
| sägä | sagen | ahd seggen, mhd sagen ich sägä, du seisch, är seid, miär sägid, säg! sägädmär nüüd! sägid! ich sägi, ich seidti, ich has gseid Chönntisch au öppis sägä! är hed nüüd z sägä säg einisch äs Woort! i sägs am Leerer (ich sage es dem L.) i sägäräsdä: ich sage es ihr dann Mr sägid denä ds Länzä, ds Ruätschä, ds Sagäherrs (hier heissen sie so) > aa-, ab-, ii-, nachä-, uuf-, ussä-, umä-, voor- | ||
| Sand | Sand | Sandhuuffä, Sändli Flurname | ||
| Satz | Satz | mhd satz (von setzen). Mz Sätz Vielfältige Verwendung: i dä Bäärgä heds ä Huuffä Sätz,i dr Schuäl müänds Sätz und Uufsätz machä,dr Schriinär macht au Uufsätz (abär us Holz),dr Schuäni macht Absätz und Iisätz, und ä Chrischt macht guäti Voorsätz,drnaa für Tiärli nänd usinnägi Sätz, wänns värchlüpfid,einä tuät ä Satz i Ziitig, und wämä dr Kafi fertig trinkt, heds zletzscht nu Satz am Bodä! Und einä isch i d Sätz choo! (wütend geworden) | ||
| Schiitär | Scheiter | Schiitärbiigä, Schiitärhuuffä, Schiitärhuus > schittär | ||
| schlaa | schlagen | mhd slâ,slahen,slân ich schlaa, du schlaasch, är schlaad, miär schland, schlach! schlammär! schland! i schliäg, i schlug, gschlagä äs schlaad ölfi är schlaad us där Aart är schlaad am Vattär nachä ä gschlagni Schtund > aa- ab- appä- durä- ii- inä- nachä- übär- um- uuf- uus- uusä- vär- voor- zämä- LU schloo, schlönd > Schlaag Id 9,185 | ||
| schlunggnä | schwingen, schlenkern | d Hebamm muäss mängisch Goofä schlunggnä, bis dr Schnuuf übärchömid beim Holzseilen: das Holz richtig einschwingen > schlinggä | ||
| Schnitz | gedörrte Birnen | (meist in Schnitten, aber auch ganze) mhd snitz Schnitz und Möckä (düüri Birä und Gumäli im Uuflauf) im Schnitz haa (geizig im Futter) Verkl. Schnitzli Schnitztrog, Birenschnitze |
| Dialekt: | uuf |
| Deutsch: | auf |
| mhd ûf, engl up uuf und äbä (ganz eben) uuf und äändli (genau so) uuf und drvoo (auf und davon) Türä uuf! (aufmachen!) bisch uuf? (aufgewacht, aufgestanden) UR üf NW uif > Uuf-, uufä | |
| Dialekt: | uuffüärä |
| Deutsch: | aufführen |
| Dialekt: | uufändand |
| Deutsch: | aufeinander |
| Dialekt: | Uufbott |
| Deutsch: | Aufgebot |
| alt Aufbott(“Das letzte Aufgebot”) > uufbüütä | |
| Dialekt: | Uuffaart |
| Deutsch: | Auffahrt |
| (Himmelfahrt, Alpfahrt) BE Uffert > Abfaart | |
| Dialekt: | Uuflaag |
| Deutsch: | Auflag |
| a) Abgabe für Auftrieb von Vieh auf die Allmeind anderswo Alplag b) Ämter-Auflag: Abgabe bei Übernahme eines Amtes (Beamten-Steuer) | |
| Dialekt: | Uuflauf |
| Deutsch: | Auflauf |
| in der Küche, in der Politik Spontanversammlung > Putsch | |
| Dialekt: | Uufputz |
| Deutsch: | Aufputz, Mauerverkleidung, Kleiderpracht |
| Dialekt: | Uufregig |
| Deutsch: | Aufregung |
| Dialekt: | Uufrichti |
| Deutsch: | Aufrichtefest für eine neues Gebäude |
| Dialekt: | Uufritt |
| Deutsch: | feierlicher Aufritt |
| zur Landsgemeinde, zum Amtsantritt, zu einem Fest (nicht bei uns im Thal, aber zu Schwyz draussen) | |
| Dialekt: | Uufsatz |
| Deutsch: | Aufsatz |
| Verfügung 1440 diser Ufsatz soll bestahn, Möbel-Aufsatz, Schüler-Schreibübung > Satz und Sätz, Absatz | |
| Dialekt: | Uufzuug |
| Deutsch: | Aufzug, Aufritt, Daherkommen, Lift |
| Dialekt: | uufbaschtä |
| Deutsch: | aufbasten |
| > baschtä | |
| Dialekt: | uufblaasä |
| Deutsch: | aufblasen, aufgeblasen |
| Dialekt: | uufbockä |
| Deutsch: | aufbocken |
| mit einem Bock aufrichten > Bock | |
| Dialekt: | uufbüütä |
| Deutsch: | aufbieten |
| zu einer Pflichtleistung (Militär, Wuhr, Not .. ) uufbottä | |
| Dialekt: | uufchlepfä |
| Deutsch: | |
| mit der Geissel aufscheuchen,neu aufheitern Gotthelf aufklepfen | |
| Dialekt: | uufchoo |
| Deutsch: | aufkommen, üblich werden |
| sid as das Schtäärbä uufchoo isch, chönnt mä allpott draa choo! gedeihen: diä Bäum sind schöön uufchoo gesund werden: är isch widär uufchoo | |
| Dialekt: | uufdopplä |
| Deutsch: | nachdoppeln |
| Dialekt: | uuffaarä |
| Deutsch: | auffahren |
| > Uuffaart | |
| Dialekt: | uufgaa |
| Deutsch: | aufgehen |
| äs gaad uuf: d Sunnä, d Türä, dr Chuächä, d Rächnig | |
| Dialekt: | uufgänds |
| Deutsch: | aufgehends |
| Mondes (ungünstig für Holzschlag, Mistauslegen, Gümelsetzen usw) > nidsigänds, obsigänds | |
| Dialekt: | uufghiijä |
| Deutsch: | aufgehen |
| wenn etwas Verschlossenes sich öffnet wider Willen: d Türä, d Buurdi, ds Runggäli, d Züpfä isch uufghiid | |
| Dialekt: | uufgleid |
| Deutsch: | aufgelegt |
| ä Salbi uufgleid,im Gemüt uufgleid zum juuzä | |
| Dialekt: | uufhaa |
| Deutsch: | aufhalten |
| d Händ uufhaa ä Huät uufhaa hend än uuf! (den Dieb) dr Schnee hed ds Wachsä uufghaa | |
| Dialekt: | uufhauä |
| Deutsch: | aufschneiden, öffnen, rüsten |
| (Stauden) | |
| Dialekt: | uufhiirtä |
| Deutsch: | |
| Heu in den “Bergen” aufbrauchen vor der Heimfahrt mit dem Vieh | |
| Dialekt: | uufläsä |
| Deutsch: | etwas vom Boden auflesen, Krankheit |
| Dialekt: | uuflauffä |
| Deutsch: | anschwellen |
| > Uuflauf | |
| Dialekt: | uufleggä |
| Deutsch: | auflegen |
| Salbe, Verband > uufgleid - | |
| Dialekt: | uufliggä |
| Deutsch: | aufliegen |
| im Gemüt äs liit mr uuf, isch mr uufglägä | |
| Dialekt: | uuflöösä |
| Deutsch: | auflösen |
| Knopf, Abmachung, Rätsel | |
| Dialekt: | uuflüpfä |
| Deutsch: | eine Last aufheben |
| Dialekt: | uufmachä |
| Deutsch: | aufmachen |
| 1530 wer das Holz nit uffmacht und zusamen huffet (geschlagenes Holz aufrüsten), glismäts widär uufmachä (auftrennen), nassä Bodä uufmachä (trocknen), Seil wieder aufrollen (öffnen > uuftuä) | |
| Dialekt: | uufnää |
| Deutsch: | aufnehmen |
| etwas vom Boden auflesen, ein Kirchenopfer aufnehmen, jemanden in einen Verein aufnehmen, kleinen Kindern und alten Pflegebedürftigen die Windeln machen, Boden feucht reinigen alt: einen Beschluss fassen 1531 haben ufgenommen | |
| Dialekt: | uufrüärä |
| Deutsch: | |
| Staub aufwerfen, Dreck im Wasser aufwühlen > iirüärä, uusrüärä | |
| Dialekt: | uufrüschtä |
| Deutsch: | aufrüsten |
| Holz im Wald (> uufmachä), Bett zum Bezug | |
| Dialekt: | uufruumä |
| Deutsch: | aufräumen, wegräumen |
| Dialekt: | uufsägä |
| Deutsch: | aufsagen |
| in der Schule ein Gedicht, die 10 Gebote mhd absagen | |
| Dialekt: | uufschiässä |
| Deutsch: | aufschiessen, schnell spriessen, aufspringen |
| Dialekt: | uufschlaa |
| Deutsch: | aufschlagen |
| ein Ei, eine Nuss, den Kopf, die Preise | |
| Dialekt: | uufschpilä |
| Deutsch: | aufspielen |
| Musik machen zum Tanzen | |
| Dialekt: | uufschränzä |
| Deutsch: | eine Verpackung aufreissen |
| Dialekt: | uufschtaa |
| Deutsch: | aufstehen |
| vom Boden, vom Bett, vom Stuhl > abschtaa | |
| Dialekt: | uufschtreckä |
| Deutsch: | aufstrecken |
| in der Schule Finger oder Hand | |
| Dialekt: | uufsetzä |
| Deutsch: | aufsetzen |
| 1480: beschliessen neu: Hypotheken > Uufsatz | |
| Dialekt: | uufsii |
| Deutsch: | auf sein, wach sein |
| dörfed mr nu ä chli uufsii? > umäsii | |
| Dialekt: | uufsitzä |
| Deutsch: | aufsitzen |
| auf den Wagen, Schlitten >?absitzä | |
| Dialekt: | uufteilä |
| Deutsch: | aufteilen |
| > abteilä, undärteilä | |
| Dialekt: | uuftischä |
| Deutsch: | auftischen |
| > abtischä | |
| Dialekt: | uufträägä |
| Deutsch: | auftragen |
| Essen auf den Tisch, Auftrag geben > abträägä, iiträgä | |
| Dialekt: | uuftrännä |
| Deutsch: | auftrennen |
| Kleider, Naht, Strickwaren | |
| Dialekt: | uuftriibä |
| Deutsch: | auftreiben |
| auf die Alp,aufblähen, neu beim Fliegen > ii- uus- | |
| Dialekt: | uuftrumpfä |
| Deutsch: | auftrumpfen |
| beim Jass, sonst im Wettstreit | |
| Dialekt: | uuftuä |
| Deutsch: | aufmachen, öffnen |
| Türe, Fenster, Mund, Augen, Ohren, Kleider auftrennen, Garten aufbrechen, Geschäft eröffnen, Strasse von Schnee räumen, der Himmel wird wolkenfrei (äs tuäd uuf) tuä d Augä uuf! käs Muul uuftuä (zum Singen, zur Begrüssung) 1530 einanderen den Weg uffthun (= durchlassen) | |
| Dialekt: | uufwäschä |
| Deutsch: | abwaschen |
| (Geschirr reinigen: Abwäsche machen) | |
| Dialekt: | uufwiisä |
| Deutsch: | aufweisen, aufwiegeln, aufhetzen |
| Dialekt: | uufzeerä |
| Deutsch: | aufzerren, aufreissen |
| Dialekt: | uufziä |
| Deutsch: | aufziehen |
| eine Last am Aufzug, Kinder und Kälber aufziehen, eine Uhr aufziehen d Milch la uufziä ass mee Niidlä gid | |
| Dialekt: | Uufägaa |
| Deutsch: | Hinaufgehen |
| im Uufägaa | |
| Dialekt: | Uufäwääg |
| Deutsch: | Hinaufweg |
| im Uuufäwääg > Appäwääg | |
| Dialekt: | uufä |
| Deutsch: | hinauf |
| mhd ûf-her 1421 enkein Weg uffher 1604 bis ufen uufä und appä ufs Dach uufä uf d Alp uufä anderswo: üfä, ufiue, ui | |
| Dialekt: | uufä |
| Deutsch: | hinauf |
| -aabärä, choo, chräslä, faarä, gaa, gää, gumpä, leggä, litzä, lüpfä, luägä, nää, riitä, rüäffä, rüärä, schtoossä, schtützä, träägä, ziä | |
| Dialekt: | uufzellä |
| Deutsch: | aufzählen |
| Dialekt: | aalääg |
| Deutsch: | sanft ansteigend |
| äs gaad aalääg uufä | |
| Dialekt: | aabärä |
| Deutsch: | aper werden |
| äs aabärät scho schöön äs hed scho schöön ggaabärät uufä-aabärä, uusä-aabärä | |
| Dialekt: | Aarmähüüsler |
| Deutsch: | Armenhausinsasse |
| - Heuet: Heuernte auf dem Landgut des Armenhauses, mit Zuzug der arbeitsfähigen Insassen (auch: Levitiertes Hochamt): ä Huuffä driussä und äs gaad nüüd! | |
| Dialekt: | abchoo |
| Deutsch: | abkommen |
| ä Chuä isch abchoo (hat sich losgerissen) i bi mi nüüd abchoo = ich konnte nichts verkaufen neu: abchoo = lustig werden druuf abchoo laa = es darauf ankommen lassen | |
| Dialekt: | abziä |
| Deutsch: | abziehen |
| d Tschööpä abziä und d Ermäl uufälitzä! am Loo abziä | |
| Dialekt: | adär |
| Deutsch: | oder |
| adär? zwee adär drii? appä adär uufä? adär meintsch nüd au? | |
| Dialekt: | anähaa |
| Deutsch: | dauern |
| das Wätter hed anä söttigs Fleisch hed nüd lang anä (hält nicht lange frisch) dr Doktr hed am groossä Hofär gseid, är müäss ufs Häärz uufpassä - da hed deer glachät: as lang as i läbä, heds glaub i anä! | |
| Dialekt: | Appäwääg |
| Deutsch: | Hinunterweg |
| im Appäwääg: im Hinuntergehen > Uufä | |
| Dialekt: | appäluägä |
| Deutsch: | hinunterschauen |
| uufä gaa gu appäluägä | |
| Dialekt: | appäschniijä |
| Deutsch: | zu Boden schneiden |
| frühzeitig einschneien > schniijä äs hed scho appägschniid! - jä, uufäschniijä tuäts niä! we lang predigät der nu? - wänns nüd appäschniid, isch är nu lang dobä! | |
| Dialekt: | ärschlaa |
| Deutsch: | verprügeln |
| (nicht zu Tode) mhd erslân > värschlaa dr Pfandweibel hed gsee, we da ä Fecker si Frau eeländ ärschlaad,won är hed wellä mit dem chiippä, isch sii uufgschossä und seid: das isch mii Maa! | |
| Dialekt: | baas |
| Deutsch: | besser, mehr |
| ahd bâz” vgl. fürbaswe gaats? - baas weder voranä! baasfeilär (billiger) dr baasischt (am besten) bas behuset ein wenig mehr: baasappä, baasfürä, baasuufä, baasuusä mhd uf baz auch basappä ff: einige bas hinten, andere bas vornen | |
| Dialekt: | Beinigs |
| Deutsch: | |
| Name eines steinigen Grundstückes, beidüürr: dürr wie Totengebein beihert: hart wie Knochen beimager: beinmager2) Bein (Schenkel) äs Bei schtellä uf d Bei schtaa Bei machä mit em lätzä Bei uufgschtandä hesch kä Siin sä hesch Bei! vgl Holz-, Stuhl-, Tisch-, Stand- | |
| Dialekt: | bis |
| Deutsch: | bis |
| bis da anä bis is Taal bis hütt bis anä Tubak bis äs tätscht bis moorä bis a Hals uufä bis uf Züri uusä bis i drüü zellt ha bis änä uusä (endlos) | |
| Dialekt: | bockä |
| Deutsch: | bocken sich wie ein Bock gebärden |
| mhd Ob er seiner Frau treu bleibe im Militär? - “i bi dä ggimpft gägä Bockä” (= gegen Pocken)! > uufbockä | |
| Dialekt: | Bott |
| Deutsch: | Bote |
| ahd boto > Haupt-, Uuf-, Rächts-, allpott, 12 Botten | |
| Dialekt: | Briäf |
| Deutsch: | Brief |
| mhd brief Briäfmaarkä, Briäfträägär, Briefumschlaag, äs Briäfli, ä Huuffä Briäf, Schuldbriäf (Gült) | |
| Dialekt: | büütä |
| Deutsch: | bieten, anbieten |
| ahd biotan mhd bieten Handel: was büütisch? Staat: Poliziischtund büütä > Bott, bottä, uufbüütä kirchlich: es soll ein Kilchherr den Tag büten | |
| Dialekt: | chäch |
| Deutsch: | keck, quick, drall, fesch |
| mhd kec, quec ä chächä Maa, ä chächi Frau, äs chächs Meitli,chächä Schpäck, chächi Chriäsi, ä chächä Huuffä | |
| Dialekt: | Cheib |
| Deutsch: | |
| Allerweltswort (auch Chaib geschrieben) Kluge: Keib (mhd keibe = Aas, Luder) gemeiner Mensch (ä Cheib, äs Cheibäli), harte Mühe (äs isch ä Cheib bis dett uufä) > Chog Kraftwort: chogä, dummä, huärä, schtäärnä, värrecktä Cheib! | |
| Dialekt: | chlädärä |
| Deutsch: | klettern |
| (Wort aus Klette entstanden) uufä und appä chlädärä | |
| Dialekt: | Chriishuuffä |
| Deutsch: | Haufen Tannenäste |
| wen ä Muni in ä Chriishuufä: blindwütig | |
| Dialekt: | Damm |
| Deutsch: | Damm |
| (T) mhd tamm, Für uns Bödlemer war es der Muotaa-Damm, der nach dem Hochwasser von 1910 erbaut wurde: da simmer durä Damm fürä z Chilä und i d Schuäl, und mängisch simmär dr Damm appä und uufä gchräslät, wämm mer durhindärä hei sind > Tänsch | |
| Dialekt: | Dänkmaal |
| Deutsch: | Denkmal |
| Wo s ds Flüügärdänkmaal wägä 1938 hend wellä uufschtellä, hättids d Schächlär gäärä dävoorä ghaa, und di Hindärä dähindä (wägä dä Wiirtschaftä!) - dä hed üsä Vattär dr Voorschlag gmacht, mä sölls uf Redär tuä und ei Wuche dävoorä und ei Wuchä dähindä uufschtellä! | |
| Dialekt: | dett |
| Deutsch: | dort |
| luäg dett! wo isch är? - dett! mhd dert dett änä (Det änä am Bärgli) - appä - durä - hindä - innä - uufä - uusä | |
| Dialekt: | Dili |
| Deutsch: | Diele, Fussboden, offener Raum, Zimmerdecke |
| (T) mhd dile (dickes Brett) Bim Bödälä hends früänär mängisch d Tili appägschprungä und a Tili uufä pünnggät! | |
| Dialekt: | dörffä |
| Deutsch: | dürfen, gedurft |
| ahd durfan dörffä barfuäss gaa är hed nüd dörffä uufschtaa (ist noch krank) daarfsch is Wassär? (wagen) Gotthelf | |
| Dialekt: | driuufä |
| Deutsch: | hinauf |
| gang driuufä! | |
| Dialekt: | drufuufä |
| Deutsch: | hinauf, darauf |
| muäsch ä nüd nu drufuufä lüpfä! >druuf | |
| Dialekt: | druuf |
| Deutsch: | darauf |
| äs isch druuf gschribä nüd druuf schtaa! | |
| Dialekt: | druufchoo |
| Deutsch: | darauf kommen |
| auf die Spur kommen | |
| Dialekt: | druufgaa |
| Deutsch: | daraufgehen |
| chasch druuf gaa = du kannst darauf zählen neu: krepieren | |
| Dialekt: | Druufgäld |
| Deutsch: | Anzahlung |
| Dialekt: | druus |
| Deutsch: | daraus |
| uuf und druus: auf und davon | |
| Dialekt: | duruuf |
| Deutsch: | hinauf |
| Dialekt: | ee |
| Deutsch: | eher |
| mhd ê(h) är hed ee nu mee druuf gschlagä ee medä nüüd ee wedär nüüd äsoo gseesch äs ee scho ee > endär | |
| Dialekt: | Eitopf |
| Deutsch: | Eintopf |
| (neueres Wort) > Schnitz und Gümel, Uuflauf, Ofäguggis | |
| Dialekt: | Fäälär |
| Deutsch: | Fehler |
| mhd vaeler käni Fäälär haa ä Huuffä Fäälär | |
| Dialekt: | fescht |
| Deutsch: | fest, eifrig |
| mhd vast ganz fescht uufpassä Wort neu von auswärts, früher sagten wir: hüntsch, usinnig (fest = befestigt > bhabä, äs hed) | |
| Dialekt: | Flungg |
| Deutsch: | |
| nasser Saum am langen Weiberrock auch: Pfungg, Pflungg Flüngg überchoo bis a d Chnüü uufä Wänn Maria am 2. Juli ä Flungg hed, sä sött är bis zum 3. Taag tröchnä, susch isch dä lang wüäscht! | |
| Dialekt: | Füürchellä |
| Deutsch: | Feuerkelle |
| aus Holz, um Glut aus dem Herd in den Ofen zu tragen, später Blechschaufel (Füürschuuflä) | |
| Dialekt: | Gaa |
| Deutsch: | Gehen |
| im Appä-Gaa, Fürä-Gaa, Inä-Gaa, Uufä-Gaa, Uusä-Gaa > Gang, Gäng, gäng | |
| Dialekt: | gääch |
| Deutsch: | steil, gähe |
| mhd gâch, gaech gääch uufä gääch appä ä gäächä Rank vgl. gähnender Abgrund (vgl Familienname Gächter: Bahlow) | |
| Dialekt: | gältä |
| Deutsch: | gelten/gegolten |
| ggultä mhd gelten Dr Pfarr hätt bim Alpävärsägnä zletscht nu söllä hööch uufä und hed nümmä mögä,dä hed är uufägrüäft: ghööräd iär mi? - Jaa! - Dä sölls gältä vo da undänuufä! - Drnaa hends dobä ä Chääs zeigt und grüäft: öb är ä gsääch? - Jaa! - Ja dä sölls ä gältä! | |
| Dialekt: | Gebott |
| Deutsch: | Gebot |
| mhd gebot di zächä Gebott (Gebötter) uufsägä > Bott | |
| Dialekt: | graaduufä |
| Deutsch: | gerade hinauf |
| Dialekt: | gschlunggät |
| Deutsch: | geschwenkt w |
| oni uf d Wält choo bi, wääri nu glii widär därvoo: dr Doktr hed mi dä gschlunggät, bis i dr Schnuuf übärchoo ha! > Schlungg | |
| Dialekt: | Gsetz |
| Deutsch: | Gesetz |
| äs hed afig ä Huuffä Gsetz > Gsätzli, setzä | |
| Dialekt: | Güsälhuuffä |
| Deutsch: | Abfallhaufen |
| Dialekt: | Güsälschuuflä |
| Deutsch: | Abfallschaufel |
| Dialekt: | Gwanät |
| Deutsch: | Gewohnheit |
| mhd gewonheit Ich han ä Huuffä guäti Gwanätä, aber äs sind alls alti! nüüi leerä ich nümmä! > gwännä | |
| Dialekt: | haa |
| Deutsch: | haben, halten |
| mhd han ich ha, du hesch,är hed, mier hend, heb! hach! Hemmär! Hend! I hätt, i heig, i ha ghaa > aa-, anä-, appä-, ärgägä-, b-, füür-, inä-, übär-, umä-,uuf-, värt-, widär-, zuä-, | |
| Dialekt: | Häftlimachär |
| Deutsch: | Häftleinmacher |
| uufpassä wenä HM | |
| Dialekt: | hälffä |
| Deutsch: | helfen |
| mhd helfen Hälf dir Gott is Himäli uufä! > hilf, Hilf, hulf, ghulffä, Hülf | |
| Dialekt: | Hälslig |
| Deutsch: | |
| Hals-Strick für Rindvieh mhd helsling, helsing Janx amänä Hälslig! (Ausruf) dr Hälslig uuftuä: Vieh losbinden,Verlobung auflösen | |
| Dialekt: | Hand |
| Deutsch: | Hand |
| mhd hant, hende Mz Händ Verkl Händli, Händäli a d Hand gaa, d Hand gää, di schöön Hand gää (die rechte), di hool Hand machä, a (i) dä Händä haa, vo Hand machä, vo Hand singä (ohne Orgel) d Händ gää: war im Thal unter uns nicht üblich, jetzt von aussen her immer mehr! Hand uufleggä: Handauflegen (zum Schutz, zur Priesterweihe, zur Heilung) Hand appäleggä: Kraftspiel > allärhand, undärhänds, zhand | |
| Dialekt: | hänkä |
| Deutsch: | henken, aufhängen |
| mhd henken > aa-, drinä-, ii-, uuf-, uus-, zämä-, | |
| Dialekt: | hauts? |
| Deutsch: | |
| Zuruf beim Mähen oder Holzscheiten auch isch ghauig > abhauä, uufhauä, värhauä | |
| Dialekt: | Himäl |
| Deutsch: | Himmel |
| (Himul) mhd himel im Himel obä am Himel obä ums Himels willä! Hälf dr Gott i Himäl uufä! (bei Niessen) > Geisshimäl, Rosshimäl, hölzigä Himäl | |
| Dialekt: | Himäli |
| Deutsch: | |
| Kinderwort für Himmel Hälf diär Gott is Himäli uufä! | |
| Dialekt: | hindä(n)uufä |
| Deutsch: | hintenherauf |
| > vooruufä | |
| Dialekt: | hörä |
| Deutsch: | aufhören |
| mhd hören hör! hör einisch! i ha ghört i hörti einisch! Ruf beim Zickänä: Bscheid gää, susch höräd mär! neu: uufhörä, hör uuf! > ghöörä | |
| Dialekt: | Hützgär |
| Deutsch: | Schluckauf |
| anderswo: Hitzgär, Gluxi, Hitzgi, Hixi wä mä dr Hützgär übärchund, gschwind ä Schtei uufläsä, det anä schpeuzä, und drnaa dr Schtei widär druuf tuä! | |
| Dialekt: | Huuffä |
| Deutsch: | Haufen |
| mhd hûfe ä Huuffä anä Huuffä tuä amänä Huuffä liggä am altä Huuffä zuä übärä Huuffä schiässä ä Huuffä Wassär (abär Wassär cha mä nüd huuffnä!) Was hed dr Pfarr predigät? Leitärä ä Huuffä! | |
| Dialekt: | huuffäwiis |
| Deutsch: | haufenweise |
| Dialekt: | huuffnä |
| Deutsch: | häufeln, Haufen machen |
| Dialekt: | huuffnä |
| Deutsch: | |
| Bubenspiel | |
| Dialekt: | ghuuffnät |
| Deutsch: | gehäuft |
| Dialekt: | Huufstettli |
| Deutsch: | Hufstettli, Hofstatt |
| Flurname > Hoschtet | |
| Dialekt: | iischniijä |
| Deutsch: | einschneien |
| mit dem ersten Schneefall in den Alpen: eingesperrt sein durch unzeitigen Schneefall Äs hed einä iigschniid bim Wildiheuä im Heubäärg,är hed det im Hüttli müässä waartä, bis äs dr Schnee appäglauänät hed,wos duä einisch ä chli uuftaa hed, hends um vo undänuufä grüäft, öb är nu z ässä heig,dä hed är vo obänappä gruäft: Baläntä hani nu, aber Tubak äkeinä mee! | |
| Dialekt: | ladä |
| Deutsch: | laden, beladen |
| mhd laden Wagen, Gewehr .. gladä, gladnä > ab-, ii-, um-, uuf-, uus- | |
| Dialekt: | Lanzig |
| Deutsch: | Lenz, Frühling |
| mhd lenze Illgau hed viil Sunnä, äs isch waar, abär dr Lanzig chund gliich eistär undänuufä! | |
| Dialekt: | Lappi |
| Deutsch: | Einfältiger |
| mhd lappe Lappi, tuä d Augä uuf! Dummï Lappänä! das isch Lappizüüg | |
| Dialekt: | läsä |
| Deutsch: | lesen |
| mhd lesen ich läsä, du lisisch, är list, mr läsid, ich ha gläsä, lis! läsid! i lääs, i läsi im Läsibuäch leerä läsä > ab-, appä-, är-, uuf-, uus-, vär-, voor-, zämä- | |
| Dialekt: | lauffä |
| Deutsch: | laufen |
| mhd loufen gang lauf! i luf, bi gluffä > aa-, ab-, anä-, appä-, ii-, inä-uuf-, uus-, uusä-, vär-, voor- zämä- | |
| Dialekt: | leggä |
| Deutsch: | legen |
| mhd legen, leggen ich leggä, du leisch, är leid, mr leggid, leg! leggid! i leiti, i leggi, i ha gleid > aa-, ab-, anä-, ii-, uuf-, undär-, zämä- | |
| Dialekt: | Ludi |
| Deutsch: | Luder |
| > Süüludi, Suuffludi | |
| Dialekt: | lüpfä |
| Deutsch: | lupfen, heben, tragen |
| mhd lupfen, lüpfen, engl lift d Bei lüpfä dr Magä glüpft > ab- , appä- , übär- , uuf- | |
| Dialekt: | machä |
| Deutsch: | machen |
| ich machä, mach einisch! machid fürsi! i miäch, i machi, gmacht, z lachä mächä, z fürchtä machä, z bääggä machä ..> aa-, ab-, appä-, anä-, durä-, fürä-, ii-, nachä-, uuf-, uus-, vär- | |
| Dialekt: | Mischthuuffä |
| Deutsch: | Misthaufen |
| Bergname | |
| Dialekt: | Müli |
| Deutsch: | Mühle-Spiel |
| Müli uuf und zuä figg und müli Müli-Schtei | |
| Dialekt: | Muul |
| Deutsch: | Maul |
| (Mund) mhd mûl Müüli, Müülär tuä ds Muul uuf! heb ds Muul zuä! usem Muul uusä schmöckä ds Muul drinähänkä ds Muul värbrännä ufs Muul hockä ds Muul la hänkä neu beim Zahnarzt: bitte de Mund uufmache! | |
| Dialekt: | nää |
| Deutsch: | nehmen |
| mhd nemen ich nimä, du niisch, är niid, mr nänd, nimm! nämmär! nänd! ich nääm, ich nämmi, ich ha gnuu eifach nää! wiä nää und nüd stälä? äs chönnt ein nää (Krankheit, Unfall), d Muätaa hed Hüüser afä nää, dr Föön hed Dächer gnuu, d Sunnä mag dr Schnee wider gnää, das Gift niid d Müüs, är cha Wäärzä nää (vertreiben) > aa- ab- appä- übär- inä- umä- undänuusä- uuf- uus- vär- voor- zämä- | |
| Dialekt: | nüüssä |
| Deutsch: | niesen, niessen |
| mhd niesen ärnüüssä Wünsche zum Niessen: Hälf dr Gott! Zusatz für Kinder: is Himäli uufä! heute: Gsundheit! - danke! - bitte! | |
| Dialekt: | obäappä |
| Deutsch: | von oben herab |
| obänappächoo! Jass von oben herab >?undänuufä | |
| Dialekt: | obädruuf |
| Deutsch: | obendrauf |
| Dialekt: | off, offä |
| Deutsch: | offen, geöffnet |
| (Türe, Fenster, Gasthaus, Kirche, Pragelstrasse, Mund und Augen, Büchse, Flasche .. ) mhd offen, uffen off laa = geöffnet lassen, nicht schliessen (öffnen > uuftuä,engl off = geschlossen!) | |
| Dialekt: | Opfär |
| Deutsch: | Opfer |
| Kirchenopfer ds Opfär iiziä, - uufnää, z Opfär gaa vgl. Opferstock, Opferbüchse, Opferstange mit Klingelbeutel | |
| Dialekt: | passä |
| Deutsch: | wohlgefallen |
| äs hed mr det passät det tääts mr ä nu passä! > ab-, uuf-, vär- | |
| Dialekt: | pünggä |
| Deutsch: | mit Fusstritten behandeln |
| i Dili uufä pünggä einä zum Huus uusä pünggä d Türä inäpünggät Pünggärjaarziit, Pünggärhoochsig: früher gab es bei diesen Gelegenheiten Schlägereien! > är-, vär-, chuglä- | |
| Dialekt: | Ränk |
| Deutsch: | Kehren, Wendungen |
| d Schtraass hed ä Huuffä Ränk | |
| Dialekt: | Roorschpiägel |
| Deutsch: | Rohrspiegel |
| är hed öppä groorschpiäglät driuufä | |
| Dialekt: | rückä |
| Deutsch: | vorwärts kommen |
| (vgl von der Stelle rücken, vorrücken) mhd rücken rückts? (Zuruf beim Vorbeigehen an Arbeitende) - äs rückt ä käbitz är hed eistär uf rückä inä ghaa äs rückt bis Hammichels! (Paulina beim Tod ihrer 2 Schwestern 1997) Armenhäuslerheuet und Levitenamt: ä Huuffä Lüüt driussä - und rückä tuät s nüüd! | |
| Dialekt: | sägä |
| Deutsch: | sagen |
| ahd seggen, mhd sagen ich sägä, du seisch, är seid, miär sägid, säg! sägädmär nüüd! sägid! ich sägi, ich seidti, ich has gseid Chönntisch au öppis sägä! är hed nüüd z sägä säg einisch äs Woort! i sägs am Leerer (ich sage es dem L.) i sägäräsdä: ich sage es ihr dann Mr sägid denä ds Länzä, ds Ruätschä, ds Sagäherrs (hier heissen sie so) > aa-, ab-, ii-, nachä-, uuf-, ussä-, umä-, voor- | |
| Dialekt: | Sand |
| Deutsch: | Sand |
| Sandhuuffä, Sändli Flurname | |
| Dialekt: | Satz |
| Deutsch: | Satz |
| mhd satz (von setzen). Mz Sätz Vielfältige Verwendung: i dä Bäärgä heds ä Huuffä Sätz,i dr Schuäl müänds Sätz und Uufsätz machä,dr Schriinär macht au Uufsätz (abär us Holz),dr Schuäni macht Absätz und Iisätz, und ä Chrischt macht guäti Voorsätz,drnaa für Tiärli nänd usinnägi Sätz, wänns värchlüpfid,einä tuät ä Satz i Ziitig, und wämä dr Kafi fertig trinkt, heds zletzscht nu Satz am Bodä! Und einä isch i d Sätz choo! (wütend geworden) | |
| Dialekt: | Schiitär |
| Deutsch: | Scheiter |
| Schiitärbiigä, Schiitärhuuffä, Schiitärhuus > schittär | |
| Dialekt: | schlaa |
| Deutsch: | schlagen |
| mhd slâ,slahen,slân ich schlaa, du schlaasch, är schlaad, miär schland, schlach! schlammär! schland! i schliäg, i schlug, gschlagä äs schlaad ölfi är schlaad us där Aart är schlaad am Vattär nachä ä gschlagni Schtund > aa- ab- appä- durä- ii- inä- nachä- übär- um- uuf- uus- uusä- vär- voor- zämä- LU schloo, schlönd > Schlaag Id 9,185 | |
| Dialekt: | schlunggnä |
| Deutsch: | schwingen, schlenkern |
| d Hebamm muäss mängisch Goofä schlunggnä, bis dr Schnuuf übärchömid beim Holzseilen: das Holz richtig einschwingen > schlinggä | |
| Dialekt: | Schnitz |
| Deutsch: | gedörrte Birnen |
| (meist in Schnitten, aber auch ganze) mhd snitz Schnitz und Möckä (düüri Birä und Gumäli im Uuflauf) im Schnitz haa (geizig im Futter) Verkl. Schnitzli Schnitztrog, Birenschnitze | |