Muotathaler Dialekt	Schriftsprache	Erläuterung	Foto	Audio
sind	seid!	sind ä chli schtill! sind so guät! BE siid Lienert sind sä guet!
sind	wir/ihr/sie sind	mr sind är sind si sind BE sii (UR Sind = Sünd)
simmär	sind wir	(sind miär) simmär di einzigä? simmär ä chli schtill!
aabrännä	anbrennen	d Gümel tüänd etz dä aabrännä sind aabrännt
aachoo	Feuer fangen	ds Huus isch aachoo! (Schülerdeutsch: das Haus ist angekommen!) “1809 sind 3 Häuser verbrunnen in der Tschalun, weil ein Glarner Enzionen Wurzlen brannte und davon angekommen sind!”
Aarmi Seelä	Arme Seelen	(im Fegfeuer) siehe Sagen, Der Pfarrer im Thal, Freund der Armen Seelen Äs hend einisch ä paar eim pässlät und hend ä wellä ärgräslä, abär äs sind ä paar biin um gsii, won är choo isch - di aarmä Seelä hend dem ghulffä!
abgaa	abgehen	verenden von Tieren äs sind ä paari abgangä
ä chli	einen kleinen Bissen	äs isch gad ächli chalt är isch ächli ä chliinä mr sind duä ächli ggangä
Achti	8 Uhr	äs schlaad halbi Achti nä dä Achti - achti: ihrer acht si sind achti i der Familli
allzämä	allesamt	allzämä sind choo, allszäme insgesamt > zämä
as	als	1) as Puur as Chnächt as Goofä 2) so as schöön as geschter as lang as ich weiss wedes as d wottisch as viil as är hed mögä hiä isch nüd as mängä as det as wenig as ander as wiit as gseesch as gwüss as waar as i läbä as lang as ich da z Chilä gaa, singid da nüd all! Vergleich: drüümaal as hööch as hööch as äs Huus 3) je .. desto .. as mee as gisch, as mee as wend 4) dass, damit äs gaad nüüd, as mä da cha machä was mä wiil Schutzengegebet: .. hilf mir leben recht und fromm, as ich zu dir in den Himmel komm! .. as si cha a d Chilbi gaa chochä, as mä s cha ässä sid as das Schtäärbä ärfundä hend öbs etz waar siig, as nümmä alls waar siig? worum sind d Fischli gäärä undär dem Brüggli? - as nüd nass wäärdig, wänns chund gu rägnä 5) an das as Fäscht gaa äs gaad as Läbig 6) weil worum nüüd? - as i nüd wiil! > äs
au	auch	mhd ouch ich wett au! chuusch au? was hesch au? Äs sind einisch zwei Müüsli gsii,eis grau und das andär au! LU ou
Beäärdigung	Beerdigung	Leider sind die alten Worte dafür nicht mehr gebräuchlich: z Chilä tuä, Gräbd, Graablegi (Stalder) > Liich, Liichäzuug
bi	ich	> bis, bisch, gsii, sii, simmer, sind
chli		oft nur Füllwort beim Erzählen: är isch ä chli ä chliinä är isch ä chli ä groossä mr sind duä ä chli ggangä si hend än ä chli aabbundä
choo	wachsen, gedeihen	d Sunnäwirbel sind scho choo, d Chriäsi wend hüür nüd choo
Chrääjä	Krähe	ahd kraja, krija Spottwort für Reichsadler > Rappä Unterschiid zwüschet Chrääjä und Pfarr? - Keinä: beed sind schwarz und schrijid di ganz Ziit: gää, gää!
chüblä	umstürzen, fallen	si sind all gchüblät
Damm	Damm	(T) mhd tamm, Für uns Bödlemer war es der Muotaa-Damm, der nach dem Hochwasser von 1910 erbaut wurde: da simmer durä Damm fürä z Chilä und i d Schuäl, und mängisch simmär dr Damm appä und uufä gchräslät, wämm mer durhindärä hei sind > Tänsch
därnaa	danach, nachher	und därnaa sinds .. und därnaa isch .. hörte man früher so schön beim Erzählen,jetzt hört man meistens nachäthäär
dinnä	darinnen, drinnen	si sind i dr Schtubä dinnä Dinnä isch mä gleitigär wedr dussä (in Verpflichtungen)! dinnä: von Schwyz aus gesehen im Tal drinnen, vom Tal aus gesehen im Bisisthal > dussä
disälbä	dieselbe(n)	wo sind etz disälbä? (Sachen, Leute, Dinge) > dässälb
disi	die andere(n)	nüd diä Chuglä, disi! disi sinds gsii, nüd miär! Wän ich alig mit dr Predig glii fertig bi, bin i froo - und disi au!
driischiässä	reinschiessen	(hineinrasen mit Fahrzeug,zu rasch sich in etwas einmischen mä sött nüd äso driischiässä!),in den Ostländern: da sinds bim Schaffä nüd äso driigschossä!
drüberappä	darüber hinunter	d’Laui isch drüberappä gschossä,danach drübärappä sind s dä einig woordä
duränanddurä	im Durchschnitt	durä­nanddurä sind all braafi Lüüt
dussä	draussen, heraus	mhd da uzzen herausgekommen: d Sunnäwirbel sind scho dussä d Hääg sind scho dussä (aus dem Schnee) ds Vee isch scho dussä (im Freien) du bisch dussä (aus dem Spiel) draussen, ausserhalb des Thals: dussä värschtands das nüüd > driussä
düür	dürr	mhd dürre Hend är düürs? (Zuruf beim Heuen) düüri (ü tief) Birä sind tüüri (ü hoch) Birä > deerä, tüür
Eermi	Armut	üsä Groossvatter dr Pfandweibel heig alig durs Taal hindärä gluägt und gseid: jee, wel än Eermi sind ä diä Lüüt!
eermscht	ärmste	där Eermscht cha mid wenigäm zfridä sii das sind scho di eermschtä, wo ...
eeschi Schii	eschene Ski	das sind di eerschtä ghörägi Schii gsii, won ich überchoo ha, und ds Länzä Seebi heds gmacht > Duugäli
einig	einig, einhellig	si sind einig woordä
eis	einig	si sind gaar nüd eis Zwei Lüütli sind niä eis gsii: aläwiil het eis ds Kuntärääri gmacht vom andärä,nur einisch sinds eis gsii: wos bbrunnä hed, hend beed wellä zur Türä uusä!
etlich	etwelche, manche	mhd etelich auch etlig äs sind etlich choo etlich zwänzg = zwanzig und ungerade etlich mengen
faarä	fahren	mhd varen alte Bedeutung: mit Vieh fahren (= führen), zum Markt, vor allem aber auf die Alpen: vgl. Fahrhabe, Fahrendes Volk, Wallfahrt. Heutige Bedeutung: mit Auto oder Bahn oder Schiff fahren, mit Fahrplan Där Frentschälär isch einisch im Militäär gsii i dr Pünt und isch det inä reformiärti Chilä inä choo,diä isch oni d’Schtüäl flätt läär gsii, käs Bild und nüüd,da hed är gseid: da sind’s meini gfaarä!
Fägfüür	Fegfeuer	mhd vegeviur Üsi Muättär hed alig bbättät bim Rosächranz: nu äs Vattärunsär für die Aarmä Seelä im Fäpfärsim - und si hed drmit gmeint: für die Aarmä Seelä wo im Fägfüür sind!
Fischli	Fischlein	Familienname Fischli Worum sind d Fischli äso gäärä underum Brüggli? - As nüd nass wäärdid, wänns chund gu rägnä!
friin	friedlich, gutmütig	Sind ä chli frii mitänand! ä friinä, ä friini, äs friis, friini, ä friinä Maa, ä friinä Hund, ä friinä Tüüfel (gutmütiger Riese) Am friintschtä Muni isch nüd z truuwä!
früä	früh, frühe	mhd vruo viil zfrüä nümmä zfrüä (ziemlich spät) Kinder gäuerleten am Altersnachmittag,da sagte ein Alter: diä fand etz au früä aa! - da meinte ein anderer: das sind etz halt Früäturnär!
Fuäss, Füäss	Fuss, Füsse	ahd fuoz, mhd vuoz, z Fuäss gaa a d Füäss früürä numedigs d Chrääjä sind bi dem Näful z Fuäss choo! Fuss: altes Längenmass 30 cm > barfuäss, Fürfuäss
fürig	was für	was fürig sind das? > fürtig
fürtig		was für Leute sind das? was fürtig sind das? > fürig
gaa	gehen	mhd gân anderswo gou,goo ich gaa, du gaasch, är gaad, mr gand, gang! gammär! gand! ich giäng, si gangid, si sind ggangä mr wettid gaa magsch ggaa? hütt mäss öppis gaa? uf das cha mä gaa anderswo goo
gaartnä	Gartenarbeit machen	si sind am Gaartnä, hend ggaartnät
gliichlig	gleichartig	das sind di gliichligä gliichlig lismä! Hebel glichlig
guät	gut	mhd guot bis so guät! sind so guät! = bitte! guät! = bereit! Wännt etz dä hörsch, isch guät und rächt, susch .. > besser, bescht
Gwanät	Gewohnheit	mhd gewonheit Ich han ä Huuffä guäti Gwanätä, aber äs sind alls alti! nüüi leerä ich nümmä! > gwännä
Gwüssnä		die gewissen Leute Was fürtig sind alig äso a dr Gnossägmeind? - ä so di Gwüssnä! >wüssä, gwüsst
Halbä	Hälfte	ä Halbä (Liter) äs sind medä di halbä daa
Hätti		dr Hätti und dr Wetti sind Brüädärä gsii und hend beed nüüd ghaa! > sötti, wäär, wett
Heu	Heu	mhd höuwe engl hay is Heu gaa, si sind im Heu, si hend Gäld we Heu, si hend ds Heu nüd ufäm gliichä Bodä, etz isch gnuäg Heu dundä! Leitärä
heuä	heuen, Heu ernten	si sind gu heuä undärum Heuä heds afä rägnä
holzä	holzen	= Bäume fällen im Wald mhd holzen si sind gu holzä neu: zuschanden machen > abholzä, uusholzä
inänandinä	ineinander	inänandinä gschossä = frontal zusammengestossen insgesamt betrachtet: inänandinä sinds guäti Lüüt, sinds schlächt Hünd auch -innä, -durä
läbig	lebend, lebendig, lebhaft	isch är nu läbig? äs läbigs Meitli! äs gaad as Läbig ds Brood isch läbig: voller Maden diä Riätär sind läbig (rutschig)
Lumpä	Lumpen	z Lumpä ghiijä = in Konkurs fallen,- nu im Graab = ErbausschlagLeute: das sind Lumpä! Lumpaazi: zerlumpter Mensch (Studentensprache Lumpazi)
Lüschtägi	Lustigkeit	är isch etz au ä Lüschtägi si sind ä Lüschtägi gsii
Luussi	Lauerposten	d Jeger sind uf dr Luussi
mäni	meine ich, meiner Meinung nach	da sinds mäni gfaarä! är isch mäni fort mäni sauft hesch mäni nüüd übärchoo
medig		nu medig nu medigs = sogar (noch mehr als ..?) Z Amerika heds äsoo dickä Näfäl ghaa: numedigs d Chrääjä sind zfuäss choo! We gaads dr altä Muättär?- Nüd schlächt: wämärä öppis bringt, chochäd si numedigs!
meeär	mehrere, mehrheitlich	di meeärä sind choo di meeärä Maal (die meisten Male) di Meer und di Mindär = Hoch und Niedrig
miär	wir	miär gand miär fand aa miär sind auch mr (süddeutsch)
Muulaffää	Maulaffe(n)	Dr Güntärä Balz hed z Schwiiz ussä im änä Gschäft dr Maa gfraagt: was hend är dä feil? - Muulaffä! - Diä sind mäni woolfeil, as är nur nu einä hend! -
Müüsli	Mäuslein	auch Müüsäli äs sind einisch zwei Müüsli gsii: eis grau und däs andär au!
Näätsch	Borstengras	(vom Vieh gemieden) Uurnär sind einisch mid em Vee durs Taal inä und hend gfraagt: simmär da im Riäd? ds Waltlärts Seebi hed gmacht:?nei, im Näätsch! Lienert Nätsch
nachä	reif, nachgekommen	d Chriäsi sind scho nachä! hesch mögä nachä? äs wäär widär nachä (eine Pflicht) > hindä-, innä-, ussä-, voor-, därvo-
nachäsii	nachsein, bereitsein	isch ds Ässä nüd nachä? (bereit) d Birä sind nachä (reif) das Meitli isch scho schöön nachä = heiratsfähig
nachätwärts(i)	nach und nach, allmählich	nachätwärtsi sinds fertig woordä vgl inäwärts, vorwärts, usswärts
nass	nass	Worum sind d Fischli äso gäärä under umä Brüggli? - ass nüd nass wäärdid, wänns chund gu rägnä! > flätsch-, tropfät-, bach-, nessär, Nessi, netzä
öppis	einige, etwelche	öppis sind dinnä und öppis sind dussä
paar	einige, mehrere	äs sind ä paar choo gad ä paar Lüüt Wägä denä paar Mettler heig ä Pfarr nümmä wellä Chilä haa, drum heissid s etzt Barmettler!
Pf..		.. die meisten Pf.. sind aus P .. entstanden, sowohl in Schriftdeutsch wie in Mundart,einige auch als blosse Verstärkung von F,siehe folgende:
Phack	Paket	Phäkär, Phäckli, Phackpapiir lat pactum frz paquet neu: Gesindel äs huärä Phack
putzt	geputzt, gesiegt, getötet	PP = plötzli putzt. Im Uurnärland isch ä Buäb mid dräckätä Schuä choo gu altärdiänärä,dr Pfarr seid: moorä sind dä dini Schuä putzt! - Moorädess isch dr Buäb mid schöön putztä Schuä choo,dr Pfarr seid: so, heds d Muättär putzt? - dr Buäb: ich weis nüüd, won ich ggangä bi, hed si nu gläbt! - Am änä andärä Oort hend ä paar alti Mannä midänand gjassät,einärsmaal seid dr eint: ich glaubä mich putzts! är heds uf um Häärz ghaa,äs isch dä abär wiitär ggangä,einärsmaal seid är widär: etz putzts mi! und duä heds ä putzt! > butzä, butzt
quitt	wett, ledig, los	frz quite mhd quit miär sind quitt (die Sache ist erledigt unter uns)
räätig	rätig, eines Rates	si sind si nüd räätig woordä
rugälä	rollen, kollern	mhd rugelen äs Fass rugälä diä Rugäli sind schonu grugälät! > riglä
sächst	sechste	(6.) i dr sächstä Klass si sind z sächstä hööch
Schachä	Schachen	mhd schache Verbreiteter Flurname Riäd und Schachä, sind des Tüüfels Rachä
Schanzä	Schanze	(Festungswerk) mhd schanz: 1799 am 20. Brachet sind die Schanzen in der alten Husmatt weggeplündert worden > Franzosenschanze neu: Skisprungschanze
Schlipf	Erdrutsch im steilen Wiesland,Schneerutsch	mhd slipfe engl slip äs sind ä par Schlipf ggangä 1421 (2) der alt Schlipföwer: von der Schlipfau in Oberiberg 1846 im August viele Erdschlipfe (Brächen) Der Bergschlipf im Muotathal
Schlufänä	nachlässige Arbeiter	von Schlufi Schlufänä sind är allzämä!
schnuurpfä	notdürftig nähen	ä Schranz schnuurpfä,auch schrumpfen d Öpfel schnuurpfid, sind gschnuurpfät > schnaarpfä, schmuurpfä, zuurpfä
schtääch	fest, gleichstehend	mhd stahel (Stahl, gestählt) miär sind schtääch: gleichwertig
sterchärä	Kraft messen	Si hend äso gschterchärät midänand: weer as mee mög träägä adär weer as mee mög värliidä i dr Chelti - und etz sind all chrumm! (Dr.med H.G.)
Schtaub	Staub	mhd stoub, stoup Wo d Laui im Schtaub choo isch, sind d Bäum scho umghiid, vor d Laui choo isch! > abschtaubä, schtäuppä
schteiriich	steinreich	i dr Schteiweid sinds schteiriich
schtill	still	mhd stille bis schtill! sind einisch schtill! müüslischtill > liislig
Schtränzä	Astrantia Meisterwurz	anderswo: Aschtränzä Pest 1611: Ässid Schtränzä und Bibärnällä! (Wurzeln sind Heilmittel)
schtüpfä	stupfen, stechen	mhd stüpfen Döörnä schtüpfid Stechpalmen sind gschtüpfät, ungschtüpfät (mit oder ohne Dornen)
Seiltänzär	Seiltänzer	ds Predigärs zwee sind zmitzt im Summär mid emä Horämänär obsi: miär müänd dänk üüsä Seiltänzär gu holä! > Voorsiitä
si	sie	(unbetont) si isch choo si sind choo > sii
sii	sie	(betont, > si) sii darf, äär nüüd! sii sinds gsii, nüd miär!
sii	sein, bleiben	ich bi, du bisch, är isch, mr sind, simmär, i siig, i wäär, i bi gsii eifach ä chli sii lach das la sii! eistär muäss äs iich sii!
taa	getan	das hesch käm Tootnä taa! äs heds duä ttaa > tuä In ärä Familli mid ä Huuffä Goofä hend alig am Abäd, wänn der Vattär heichoo isch, alli müässä anäschtaa, und dr Vattär hed a jedem dr Reihe naa a Grind anä gschlagä,wänn eis grüäft hed: i ha dä nüüd ttaa! - hed är gseid: tuäsch dänk nu! und drnaa sinds abghockät zum ds Nacht ässä!
tagä	tagen, Tag werden	äs tagät scho! frünär sinds uf Argau gu tagä neu: tagäds diär afig?
teigg	weich	(Birnen) mhd teig d Birä teiggid, sind scho teigg
Tratz	Trotz	mhd tratz, trutz z Tratz = zu Trotz, aus Trotz, erst recht nichtz tratz sinds nüd choo z tratz gaan i nüüd
trochä	trocken	mhd trucken äs isch trochä (es herrscht Trockenheit)Am änä Pfarr isch ds Huus värbrunnä und är hed gjammärät, as im alli Predigä värbrunnä siigid,da hed einä gseid: i glaubä wool as diä all värbrunnä sind, si sind trochä gnuäg gsii! neu trochnig
Trütsch		Familienname Neuviertel 1526 Hans Trutsch von Wägis und sin Bruoder Melchior hand Landrecht eröffnet, dass ihr Vorderen im Muottathal gesessen gsin sind Heini Schmidig den man nempt der Trütsch
Tschoopä	Kittel, Jacke, Joppe	d Tschööpä abziä und d Eermel umälitzä!ital giubba mhd joppe, juppe, schôpe, tjoppe = Wams auch Mann (Jackenträger): drii Tschööppä sind choo auch: ein bisschen äs hed ä Tschoopä gwaarmät
Tschööpel		?derb für Mann (Tschopenträger) ä huärä, ä friinä Tschööpul! di andärä Tschööplä sind scho ggangä
uziitig	unzeitig, unreif	(Früchte) mhd unzîtig 1748 merkwürdig dass hier an einem Apfelbaum an einem Ast zeitige und unzeitige Äpfel sind!