Muotathaler Dialekt	Schriftsprache	Erläuterung	Foto	Audio
see	sieh an	mhd sê 1) halt! see daa! see nüüd! see duu! see etz einisch! 2) sieh! see chasch äs? see zeig einisch!
See	See	a See appä = nach Brunnen > Glattalpsee
Seeä		Mehrzahl von See
Seebä	Seewen	SZ uf Seebä-n-appä z Seebä undä vgl Nüseeben (Oberiberg), Familienname Seeber
Seebäärg	Seeberg	(Flurname)
Seebuäbä	die am See wohnen
Seeli	kleiner See	(1388 Schribers Seüwlin) > Blind, Düürr, Pumper, Silbärä, Träsmärä
seechtä		alte Art Wäsche mit Aschenlauge zu waschen dass nieman im Huus sechten soll
Seel	Seele	neu: ä Seel vo Mäntsch
Seelä	Seelen	kä Seelä Mäntsch muättärseelä älei -altaar, -mäss, -sunntig, -vogt: > aarmi Seelä, Allärseelä
Seeri	Entzündung	seeri Huut (zart) vgl. versehren, unversehrt
a	an	a dr Sunnä a dr Muotaa a d Heiteri gaa a d Händ früürä a dr Naasä nää a Wiänachtä a dä Fiirtigä a dr Fasnacht a dr Gmeind (an der Versammlung) a dä Bluämä schmöckä, Wemfall (Dativ) a wem bisch du? a wem isch das Auto? gib s a dä Goofä! gib s a miär! seisch äs a niämerem! a dem gseet mäs nüd aa a allem aa Hau a dr Chatz dr Schwanz ab > a dr, am, an
ä	ihn	hesch ä gsee? äs hed ä ghaa! mä hed ä ghöört si hend ä!
aagsee	ansehen	mä chan ums aagsee, mä hed ums aagsee
Aarmäseelätag	Armenseelentag	(2. November)
Aarmi Seelä	Arme Seelen	(im Fegfeuer) siehe Sagen, Der Pfarrer im Thal, Freund der Armen Seelen Äs hend einisch ä paar eim pässlät und hend ä wellä ärgräslä, abär äs sind ä paar biin um gsii, won är choo isch - di aarmä Seelä hend dem ghulffä!
älei	allein	muättärseelänälei engl. alone
Allärseelä	Allerseelen	(2. Nov.)
änät		Duden: “schweizerisch für jenseits” änät äm Pragel, änät äm Bach vgl. Ennetbirg (Gebirgsland jenseits des Gotthards), Ennetmarch (alter Name für Urnerboden), Ennetbaden, Ennetbühl, Ennetbürgen, Ennetmoos, Ennetsee
ärlöösä	erlösen	Aarmi Seelä ärlöösä
ärschlaa	verprügeln	(nicht zu Tode) mhd erslân > värschlaa dr Pfandweibel hed gsee, we da ä Fecker si Frau eeländ ärschlaad,won är hed wellä mit dem chiippä, isch sii uufgschossä und seid: das isch mii Maa!
as	als	1) as Puur as Chnächt as Goofä 2) so as schöön as geschter as lang as ich weiss wedes as d wottisch as viil as är hed mögä hiä isch nüd as mängä as det as wenig as ander as wiit as gseesch as gwüss as waar as i läbä as lang as ich da z Chilä gaa, singid da nüd all! Vergleich: drüümaal as hööch as hööch as äs Huus 3) je .. desto .. as mee as gisch, as mee as wend 4) dass, damit äs gaad nüüd, as mä da cha machä was mä wiil Schutzengegebet: .. hilf mir leben recht und fromm, as ich zu dir in den Himmel komm! .. as si cha a d Chilbi gaa chochä, as mä s cha ässä sid as das Schtäärbä ärfundä hend öbs etz waar siig, as nümmä alls waar siig? worum sind d Fischli gäärä undär dem Brüggli? - as nüd nass wäärdig, wänns chund gu rägnä 5) an das as Fäscht gaa äs gaad as Läbig 6) weil worum nüüd? - as i nüd wiil! > äs
Aug	Auge	Aug vo Aug gsee
Band	häufiger Flurname in unseren Bergen	(auch >Zingel, BE Fluesatz) Chüeband, Gross Band, Stränzenbänder, Urner Band Bändär: Mehrzahl i dä Bändärä gseed mä öppä Gämschi
Blindseeli	Blindseeli	Flurname Mütschen (Wasser trüb)
Bodäsee	Bodensee	(urspr. Bodmansee)
Brünnä	Brunnen	Balmä-, Seeberg verkl. Brünnäli
brünnä	in Brand stehen	äs wott nüd brünnä äs brünnt äs Liächt ds Huus brünnt! ä Gletschgermockä brünnä han i etz au nu niä gsee! (Glace flambée) LU brönne Lienert: brünne
Büälseebis		Familie Suter aus dem Büöl
Chatzäschtrick	Chatzästrick	alter Flurname für ein schlechtes Wegstück vgl. Katzensee ZH
Chlaus	Klaus, St. Nikolaus	6. Dez. der Chlaus chund! hed dr Chlaus etz gschleukt? vom Chlaus bis Driikönigä han ich kä Sunnä Chlaus zu Eerä, hilf üüs, Trooscht der aarmä liäbä Seelä! (Kindergebet um Klausgeschenke) Weiss (Reg. Klaus) (zu meiner Zeit brachte nur der Chlaus Geschenke, und er blieb unsichtbar) neu: Chlaus, Chläus (Dummkopf) > Bruädär Chlaus, Nigg, Niklaus, Samichlaus, appälüütä
chündä	sich zu erkennen geben aus dem Jenseits	(Sagen): di armä Seelä tüänd si chündä wer hed si ächt gchündt? > värchündä
dä	Zukunft	dann chasch äs dä gsee i chumä dä moorä schniids dä
därsälb	derselbe, dieser bestimmte	därsälb wott ich nüd gsee! >dässälb
das	das	das Huus da das chamä machä das chasch gsee
di	dich	i ha di gäärä i ha di gsee heb di widär! heds di?
dich	dich	si hend dich gsee si hend dich gsuächt > di, diich
driigsee	dreinsehen, Aussehen	wiä gsesch du drii?
duruusgaa	zum Tal hinaus gehen	mä gseed ä all Taag duruusgaa im Duruus(ä)gaa: im Hinausgehen (nach Schwyz)
ee	eher	mhd ê(h) är hed ee nu mee druuf gschlagä ee medä nüüd ee wedär nüüd äsoo gseesch äs ee scho ee > endär
eebig	ewig	mhd êwig eebig nüd fertig! eebigslang eebig Umlauf mängs eebigs Jaar ä eebägi Lengi Schwyz eeibig (vgl. Seewen - Seeibä)
eeschi Schii	eschene Ski	das sind di eerschtä ghörägi Schii gsii, won ich überchoo ha, und ds Länzä Seebi heds gmacht > Duugäli
ei	ein	ei Maa, ei Frau, eis Goof, ei Seel, ei Frankä, all und ei Taag > einä, eini, eis, übärei
Fägfüür	Fegfeuer	mhd vegeviur Üsi Muättär hed alig bbättät bim Rosächranz: nu äs Vattärunsär für die Aarmä Seelä im Fäpfärsim - und si hed drmit gmeint: für die Aarmä Seelä wo im Fägfüür sind!
für	für	ahd furi mhd vür > füür, vor, voor zugunsten: für di Aarmä Seelä eis für miich und eis für diich für daas und für disäs für nüüd und widär nüüd für waas ächt? Füränand
fürägsee	Sicht nach vorne haben
gad	soeben	är isch gad ggangä i hanä gad vorig nu gsee
gaumä	achthaben, hüten gaumen	obd mhd goumen ggaumät: urspr. Haus hüten während Gottesdienst oder Feldarbeit,Vieh hüten, wo keine Zäune:“Geiss und Küh in den Gängen zu gaumen ist verboten” Mancherorts betete man nach dem Abend-Rosenkranz noch 1 Vaterunser “für diä Seelä wo üs wachid und gaumid”
geislä	mit der Geissel hantieren	Ds Baschä Seebäli hed meischt gschlaaffä, wänn är mid um Fuärwärch duruus ader durinä isch, und hed am Ross d Geislä ums Füdlä gschtrichä,dä hed um dr Wiisäli im Ried usem Pfeischter uusä grüäft: Der für uns ist gegeisselt worden!
gfindä	finden	i gfind s nüd i ha s gfundä vgl. ghöörä, gsee, gschauä
gfroorä	gefroren	mr hend gfroorä dr See isch gfroorä (zugefroren) gfroornä Schnee Film: Das gfroorni Häärz
Gletschgär	Gletscher, Eis	lat glacies mhd gletsch där klaar Gletschger Gletschgerzapfä Ausruf eines Alten bei Glacé flambeé: ä Gletschgermockä brünnä han i etz au nu niä gsee! (vgl Gletsch VS)
Gluussä	Funken	mhd glunse (ä) kä Gluussä = kein bisschen kä Gluussä gsee = nichts sehen das machsch ä kä Gluussä = gar nichts! Verkl. Glüüssäli
gottloobseelänälei	ganz allein	> muätärseelänälei
Griiff	Vogel Greif	(Gryf) mhd grîf (vgl Griiffäsee Greifensee ZH)
gsääch	würde sehen	oni Schpiägel gsääch ich nüüd > gsee
gschauä	anschauen, betrachten	mhd geschouwen vgl. gsee, ghöörä Männdäli gschauä: Bilderbuch betrachten (Kindersprache)
gsee	sehen	i gsee, du gseesch, är gseed, miär gsend, i gsääch, i has gsee > Gsicht, see!
gsee	gesehen
Gsee	Sehen	am Gsee aa isch äs äs böösärät am Gsee Illgau: Du värbrännts Gsee!
Gsee	Sehkraft
Guslär	Stocherer	> Pfiiffä-, See- (Gersau: Schiffsleute, Stehruderer)
Hauptsee	Hauptsee	ZG = Ort am Seehaupt, Capolago
Hindärtaal	Hinterthal	(Postkreis 1891-1995) Äs isch hiä im Taal hiä und daa öppär choo gu fraage, wo etz das Vordärtaal siig: mä heigs niänä aagschribä gsee, nur Hinterthal!
Horä	Horn, Hörner	mhd horn, horna 1) Tierhorn uf d Horä nää 2) Blashorn: Füürhorä, Haarschthorä, Waldhorä 3) Halbinsel: vgl Romanshorn, Seehorn, Mühlehorn, Zürihorn, Aahorn 4) Bergname: Mattärhorä, Schtooshorä, Hängschthorä, Gibelhorä
hübschäli	sorgfältig, sachte, bedächtig	mhd hubschlich Mann zur Frau in Seenot: Tuä du Rüw und Leid ärweckä, und drnaa lach die hübschäli appä! Alter Mann: Mä muäss dänk ä so hübschäli värhiijä!
huusä	hausen,sparen	alt: husen und hofen = beherbergen Hausgebet: für di aarmä Seelä, wo daa ghuusät hend Aber auch: heimsuchen, verheeren, verwüsten d Bäch hend ghuusät (haben gehaust)
in	ihn	(unbetont, betont iin, inn) i gsee in nüüd das gaad in nüüd aa
inäschleukä		dr Chlaus tuät inäschleukä, är chund nüd as män ä gseed
Jakobäseebäls		Fam. Betschart des Jakob Josef
Liib	Leib	mhd lîp nur gebräuchlich: mid Liib und Seel, uf Liib und Läbä (sehr, völlig, ganz)
Mäntsch(ä)	Mensch(en)	mhd mensch kä Mäntsch kä Seelä Mäntsch
Meer	Meer	lat mare, mhd mer, frz mer, ital mare Wo ds Schuänis Thummes mid em Schiff uf Amerika isch, da heigs Wällä gää, as mä z Bodä gsee heig im Meer! > Grooss Wasser, Grooss Guntä
Melkäseebis		Fam. Suter des Melchior, Fam. Schelbert
Miseer	Elend	lat miseria beim Jass: ...
muättärseelänälei	mutterseelenallein	> kä Seelämäntsch
nä	ihn, ihnen	fürnä bättä (für in) hesch nä gsee? biinä sii (bi inä)
Näätsch	Borstengras	(vom Vieh gemieden) Uurnär sind einisch mid em Vee durs Taal inä und hend gfraagt: simmär da im Riäd? ds Waltlärts Seebi hed gmacht:?nei, im Näätsch! Lienert Nätsch
nachäschnaaggä	nachkriechen	Schuänis Thummäs hed einisch usinnig düürschtät und isch anä See gu trinkä: är heig drüümaal müässä nachäschnaaggä!
niämär(t)	niemand	mhd nieman mit niämärtem gfründt hesch niämärt gsee? äs hed nu niä niämärt nüüd gseid
Nössäli	kleiner Felsen	Ä Bräändlär hed Heiwee ghaa z Amerika i dem wiit äbänä Land: ä so äs schöns Nössäli wett är dä widär einisch gsee!
Nussbaum	Nussbaum	nussbaumis Holz Am ä Nussbaum tüägs wee, wän är nur äs Sagli gseei!
nüümee	nichts mehr	(nüüd mee) nüümee gsee und ghöörä
öppär	jemand	mhd etwer 1530 wo ethwer meint (LB 171) isch öppär daa? hesch öppär gsee? hesch öppä öppär gsee? neu: är isch öppär
öppis	etwas	öppis bessärs chasch öppis machä öppis wenigs hed öppä öppär öppis gsee? wott öppä öppär öppis fraagä? hesch öppis?
Pescht-Löcher	Pest, Furrer	> Seeläbalkä
pfuusä	brausen	mhd phûsen dr Wind pfuusät Dr alt Chräämär hed si la värsee und seid drnaa: sä lammärs etz la pfuusä! (den Schlitten sausen lassen: wie früher oft im Winter beim Heuholen auf Illgau) neu: schlafen.
Pumpärseeli	Pumperseeli	(Namensdeutung: lächerlich klein)
Riich	Reich	mhd rich Alle solche Namen sprechen wir mit ii aus: Himmelreich, Frankreich, Österreich, König-reich, Reichenbach BE, Reichenau GR , Reichenburg SZ vgl. Richensee LU Richenthal LU
Ruumi		Ankäruumi Rückstand beim Butter-Einsieden, beliebter Brotaufstrich Schuänis Thummäs: z Amerika hends ä See mit Milch ghaa und d Niidlä mid Schiffli abgnuu,drbii isch einisch einä värtrunkä - är isch eersch widär i där Ankäruumi fürächoo!
Rüütli	Rütli	am Urnersee
s	es	‘s gib s a miär! si hend s gsee lachs la sii! gib mrs!
s	sie	s’ lismä tüänd s lachä tüänd s da hend s äs gsee vors gand sägids adiä vors chömid tüänds rüäffä
Säch(s)zääni	kleines Wärterhäuschen	SBB Nr. 16 Seewen
schaamroot		di schaamrootä Seelä (Selbstmörder, Hingerichtete, Dirnen)
Schiff	Schiff	mhd schif, skif Chiläschiff: Mä gseeds ja nüd vom Schiff uus Gülten, Gotthelf: mit Schiff und Gschiirr = die ganze Fahrhabe (Schiff = Gefässe > Wassärschiff)
Schiijä	Zaunpfahl, Zaunlatte	mhd schie Schindlen, Schiter, Schyen Flurnamen: Schijen, Schiijä und Hudelschiijä (Ibergeregg), Schiberg (Wägithal), See-Schijen (Vereina), Scheyenfluh (Prättigau), Schiahorn (Davos), Salbitschijen (Uri) .. UR Schiijälihaag (> Grassälä) > Scheichä, Schii, Schinä, Schinbei
schleukä	Geschenke bringen	(Samichlaus, Christkind, Osterhase) Liäbä Gugguu, schleuk mär au äs Ei! (auch NW) Hed dr Chlaus etz gschleukt? (Waltlerts Seebi vor dem Gemeinderat) > helsä, schleikä
schmättärä	schmettern	mhd smettern krachen engl smatter z Bodä - (werfen) neu : Seelä-Schmättär Schmättärä: dicke Frau
Schmutzli	Nikolausbegleiter	(Bodensee: Schmutzbartel) vgl. Schmutzfink 1331 Urbar Einsiedeln: Smutzli Walther
Schtäärnä	Stern(e)	mhd stern(e) Wir gebrauchen die Mehrzahlform auch für die Einzahl: gseesch därsälb Schtäärnä? diä Huuffä Schtäärnä! Gast-haus Zum Sternen ,Flurname Sternen
Schtiich	Stich	mhd stich 1) Mässär-, Wäschpi- vgl Kunstgewerbe: Kupferstich, Holzstich > schtächä 2) Krankheit: Lunggä-, Häärz-, Sunnä- am Stiich gestorben (+ Illgau 1702): heimli Schtiich = Lungenentzündung 3) Missgeschmack: der Moscht, der Wii hed ä Schtiich 4) bildlich: kä Schtiich ghöörä, gsee, schlaaffä kein Stichlein, kein bisschen 5) Schiessen, Jassen: Schtiich = Treffer > Uus-schtiich
Schwick	Schwung, im Nu	im Schwick nää im Schwick gsee mhd swicken
Sefi	Sebenbaum	lat sabina mhd sevenboum Thuja, Friedhofpflanze, Weihwasserwedel NW Seefi
Sürä	nass-saures Gebiet	Mz Süränä (vgl Sörenberg, Surenen, Suhr, Surenthal, Sursee)
teuff	tief	mhd tiuf, anderswo töif, tiäf, tüüf Teufenthal AG, Teufböni (Stoos), Teuftal (Immensee SZ)
trüäb	trübe	mhd trüebe trüäbs Wättär trüäbs Wassär trüäbä Moscht vgl ON Trübsee OW, Trübbach BE SG > luutär
trüü	treu	mhd triuwe ä trüüi Seel ä trüüä Hund Trüüi (Treue) 1288 under der Triuwe 1424 getrüwlich
Tüüfälszickänä		Kinderspiel Illgau (dem Teufel arme Seelen entwinden)
Uflaat	Unflat	Mensch mit einer ungewaschenen Seele, Dreckskerl mhd unvlat (Unsauberkeit, ahd flawen = waschen) Mehrzahl Ufläät > ufläätig Illgau: Uflaat und Safiaan (Unflat und noch schlimmer!)
uvärsee	unversehen	(mit den letzten Sakramenten) > värsee