Muotathaler Dialekt	Schriftsprache	Erläuterung	Foto	Audio
gid	gibt	är gid nüüd drum das gid einisch ä Leerär adär ä Pfarr! äs gid ä = es gibt ihn, es kommt zustande (Arbeit, Kochen) Zuruf an Erntende im Garten: gids? gids grooss? (Gumeli) gids nämis? gids wooluus? (Gemüse)> gää
ächt	vielleicht	oft nur Füllwort isch är ächt choo? chasch ächt hörä? für waas ächt? gid s ächt öppis?
anä	heran	Ambeissibringä, Ambeissigaa, Ambeissifaarä anänanä: an ihn heran gang anänanä! chumm da anä! (Schuldeutsch: Komm zu mir anen!) anänand: a) aneinander si hangid anänand,b) in einem fort anänand bällä
anschtatt	anstatt	da gids Chuächä anstatt Brood anschtatt z Chilä gaa isch är i d Wiirtschaft ggangä
as	als	1) as Puur as Chnächt as Goofä 2) so as schöön as geschter as lang as ich weiss wedes as d wottisch as viil as är hed mögä hiä isch nüd as mängä as det as wenig as ander as wiit as gseesch as gwüss as waar as i läbä as lang as ich da z Chilä gaa, singid da nüd all! Vergleich: drüümaal as hööch as hööch as äs Huus 3) je .. desto .. as mee as gisch, as mee as wend 4) dass, damit äs gaad nüüd, as mä da cha machä was mä wiil Schutzengegebet: .. hilf mir leben recht und fromm, as ich zu dir in den Himmel komm! .. as si cha a d Chilbi gaa chochä, as mä s cha ässä sid as das Schtäärbä ärfundä hend öbs etz waar siig, as nümmä alls waar siig? worum sind d Fischli gäärä undär dem Brüggli? - as nüd nass wäärdig, wänns chund gu rägnä 5) an das as Fäscht gaa äs gaad as Läbig 6) weil worum nüüd? - as i nüd wiil! > äs
Bodä	Grundlage	das gid um Bodä z Bodä redä dur all Bödä durä
Braatis	Braten	äs gid Braatis = Voressen (auch: schwärender Ausschlag um den Mund)
Brood	Brot	ahd prôt mhd brôd einä wo mee cha weder Brood ässä (Heilkundiger) im Bisistaal gids Rössär und Bröödär und Parisöölär > Ankäbruud
Chnopf	Knopf	mhd knopf a) Gewandknopf Chnöpf aabüäzä b) Knoten in Schnur oder Schleife ä Chnopf machä (knüpfen) viär Chnöpf is Fazäneetli gid ä Huät für d Nnoot c) Blütenknospe da hets scho Chnöpf! d) neu: kleines Kind
Chropf	Kropf	mhd kropf gchropfät red, susch gids ä Chropf!
chund	er/sie/es kommt	> choo är chund, dr Hund d Muätaa chund hööch äs chund gu rägnä dr Chlaus chund ds Laub chund äs chund druf aa: wo s ä Schtööslär gfragt hend, öb si viil Schnee heigid ufem Schtoos, hed är gseid: äs chund druf aa, wevil Land as einä hed!
dänkid	denket	dänkid, äs gid Chriäg!
därvoohaa	davonhaben	was hesch därvoo? ä Magärä isch i d Wirtschaft choo, dä sägids zuänum: etz hemmär gad vo diär ghaa! dä hed är gseid: ja dä hend är viil drvoo ghaa!
Eidächsä	Eidechse ahd egidessa Stalder	ahd egidessa Stalder: Eggäsli
faa	fangen	mhd vân, vâhen äs Tiärli faa, gu Vögel faa ich faa, du faasch, är faad, miär/iär/si fand,fach! fammär! fangid! fiäng, gfangä gfangäs Vee: Vieh an Leine > aafaa, Fangis anderswo: foo, fömmer, fönd
gaa	gehen	mhd gân anderswo gou,goo ich gaa, du gaasch, är gaad, mr gand, gang! gammär! gand! ich giäng, si gangid, si sind ggangä mr wettid gaa magsch ggaa? hütt mäss öppis gaa? uf das cha mä gaa anderswo goo
gää	geben	mhd geben, gên ich gibä, du gisch, är gid, mr gänd, gib! gämmär! gänd! ich gääb, ich ha ggää gää! gää! (so rüäfid Chrääjä und Pfärrer allpott) Frage: Was heds däheimä ggää (Bub oder Mädchen geboren)? Antwort: Gümul und Magäronä!
gnuäg	genug	mhd genuog äs isch gnuäg äs gnuäg as Bach gnuäg Heu dundä medä gnuäg Hesch gnuäg Heu? - Ja, i gibä nu viil am Vee! Pensionierter: I ha nüüd gnuägärs wedär Tääg! (neu gnüägänd) Äs gid nüüd gnuägärs wedr Gäld, nur isch äs lätz värteilt!
Grund	Grund	Flurname auswärts Grund und Bodä im Grund undä z Grund gaa = zugrunde gehen (im Wallis: von der Alp zu Tal fahren), Grundlage: das gid ä guätä Grund (zum bauen, zum essen) Berechtigung: ich han ä guätä Grund därzuä im Grund hed är rächt
Gschuld	“Geschuld”	mhd geschult är gid eistär a dä andärä Gschuld
hangä	hangen	Chriäsi hangid am Baum är hangät am Seil är isch am Vatter ghangät > appä-, inä-, uusä-
heig	habe, hätte	(> haa) ich heig, du heigisch, är heig, miär heigid duä heigs ä hindänuusä gnuu (da habe es ihn zu Boden geworfen)
Heräbüäbli		gids ja nüd, wo käni Fäälär hend
Hiäsigä	Hiesige, Einheimische	di Hiäsigä Frönd hend i der Chilä der Sigärisch gfragt, weer diä 4 grossä Heiligä siigid am Hauptaltaar Leitärä kä Hiäsigi, hed är gseid!
hiirtä	hirten	= Tiere im Freien hüten, damit sie dort fressen können (vgl der Gute Hirt) uf der Brunalp Schaf gehirtet Jetzt: Tiere füttern im Stall i muäss gu hiirtä 1800: eine Tröchne, dass viele die Senten mussten hirten (Vorsprech) Üwä Buäb isch ä groossä woordä: mögid iär ä ghiirtä?
irär	ihrer	Irär drii heigid alig müässä vorem zmittaag gu Schnidlauch määjä für d Suppä, hed ds Schuänis Thummäs värzellt vo Amerika!
langä	lang werden	äs langät = d Tääg langid d Nächt langid >?chuurzä (neu: genügen äs langät = es ist jetzt genug, es reicht)
leggä	legen	mhd legen, leggen ich leggä, du leisch, är leid, mr leggid, leg! leggid! i leiti, i leggi, i ha gleid > aa-, ab-, anä-, ii-, uuf-, undär-, zämä-
liggä	liegen	mhd ligen ich liggä, du liisch, är liid, mr liggid, ligg! liggid! i lääg, i liggi, i bi glägä i gaa gu liggä ligg etz einisch! = bleib im Bett! was macht d Frau? liggä tuät si (sie ist krank)
Lüüt	Leute	mhd liute was sägid ächt d Lüüt? vgl. Leutpriester > chalbärä
Mangäl	Mangel	Mz Mängäl (-ul): Mängel Verkl. Mängäli (äs gid nüd nur Priäschtärmangul, äs gid au Priäschtärmängul!)
mögä	mögen, gemocht	mhd mügen mä sötts mögä öb is mög? ich mag, du magsch, är mag, miär mögid, ich möcht, i ha mögä > värmögä Lust mögä ässä
nur	nur, bloss	mhd niur ich ha ja nur wellä gschpassä, nur wellä sägä! äs gid hütt nur Suppä ungescheut: nur inä! nänd nur!
nüüd	nichts	(hoch gesprochen) mhd nichts äs isch nüüd vo nüüd gids nüüd nüüd für unguät für nüüd und widär nüüd nüüd schöönärs: ohne weiteres nüüd andärs: nichts aussergewöhnliches anderswo: niid nünt, nützit > nüütig
plangä	sehnsüchtig erwarten belangen	mhd belangen, blangen(als lang empfinden) d Goofä plangid uf ä Chlaus är hed schonu plangät ufs Heigaa > Heiwee
ranggä	zappeln, nicht stille sitzen können	hör einisch ranggä! d Chüä ranggid amänä Baum mhd rangen = drehen vgl Range (Lümmel)
regidiäs	sehr stark	hüntsch äs hed regidiäs gwättärät (aus Regiment, auch regimänts vgl sakärdiäs)
rüüchär	rauher	äs gid nu rüüchärs Wättär
s	sie	s’ lismä tüänd s lachä tüänd s da hend s äs gsee vors gand sägids adiä vors chömid tüänds rüäffä
sägä	sagen	ahd seggen, mhd sagen ich sägä, du seisch, är seid, miär sägid, säg! sägädmär nüüd! sägid! ich sägi, ich seidti, ich has gseid Chönntisch au öppis sägä! är hed nüüd z sägä säg einisch äs Woort! i sägs am Leerer (ich sage es dem L.) i sägäräsdä: ich sage es ihr dann Mr sägid denä ds Länzä, ds Ruätschä, ds Sagäherrs (hier heissen sie so) > aa-, ab-, ii-, nachä-, uuf-, ussä-, umä-, voor-
Schattahalb	Schattenhalb	im Gegensatz zum Sunnähalb (wichtiger Unterschied in Ost-West-Tälern: Muotathal, Goldau-Arth, Schächenthal, Berner Oberland vgl. 3860 Schattenhalb/Meiringen BE D Schattähälblär sägid: äs siig im Winter viil schöönär vom Schattähalb i Sunnähalb durä luägä weder umkeert!
Schliiffä	Schleife	äs gid ä Schliiffä-Zuug bim schlifärä
siich	sich	(betont > si) siich gid är eistär zeerscht!
siig	sei	> sii 1288 wir sigen öbs etz waar siig ass nümmä alls waar siig? i ha gmeint du siigisch fort! hesch gmeint si siiggid fort?
singä	singen	Im Bisistaal hed dr Kapälaan predigät, äs muässid etz all singä mid dem nüüwä Büächli - ds Schmidigs Aläwiisi hed drnaa värussä gseid: as lang as iich daa i z Chilä gaa, singid daa nüd all! Vo Hand singä = ohne Orgelbegleitung ds Heimä värsungä: mit Lustigleben verloren
sung	würde singen	är sung (si sungid) vilcht wänn .. > singä, gsungä
teigg	weich	(Birnen) mhd teig d Birä teiggid, sind scho teigg
Teil		mhd teil ä Teil zum Teil ä kä Teil (sehr wenig) kä Teil Schnee we früänär (ä) Teil Lüüt sägid daas und (ä) Teil disäs Aateil: Anteil Abteil: Abteil
träägä	tragen	ich träägä, du treisch, är treid, mr träägid, trääg! träägid! ich treiti, ich ha ttreid 1555 hed züg us dem thal thregen > aa- ab- ii- uus- vär- zämä-
trochä	trocken	mhd trucken äs isch trochä (es herrscht Trockenheit)Am änä Pfarr isch ds Huus värbrunnä und är hed gjammärät, as im alli Predigä värbrunnä siigid,da hed einä gseid: i glaubä wool as diä all värbrunnä sind, si sind trochä gnuäg gsii! neu trochnig
tschüriginggälä	Blinde Kuh spielen	1838: giriginggelen 1856: d Chlosterfraue heigid über eindlöfi use tschirigingelet und d Metti verschlafe! ä Tschüriginggäl (Tolpatsch) NW zirimiisle UR: eine Art Hornussen OW Tschirigunglä (scheppernde Viehglocke, schwatzhafte Frau) > schuriglä, ginggälä
tüäg	tue	i tüäg, du tüägisch, är tüäg, mr tüägid
Tüüfäl	Teufel	lat diavolus, mhd diuvel, Mehrzahl Tüüflä Verkl. Tüüfäli mid ds Tüüfels Gwalt ums Tüüfels Gottswillä alls Tüüfels (alles mögliche) dr Tüüfel obänand! kän Tüüfel drum gää i weiss kä Tüüfel me waas äs niid mi dr Tüüfel wunder Dr Tüüfel isch wän ich käs Gäld ha,dr Herrgott isch dr Rössliwiirt, wän är mr gliich äs Biär gid! ä aarmä Tüüfäl UR Tiifel > Blutt, Guggär, Hörälär, Tüüggär, Sataan
Tüüggär		Umwort für Teufel kä Tüüggär folgids BE Tütschel
undäuufä	unten herauf	Im Jass: undänuufä - obänappä Ich ha einisch am Fraumatt Seebi füürghaa, we schöön ass si s z Filllggau obä hei­gid im Winter mid derä viilä Sunnä - dä hed är gseid: abär dr Lanzig chund eistär undänuufä!
uufziä	aufziehen	eine Last am Aufzug, Kinder und Kälber aufziehen, eine Uhr aufziehen d Milch la uufziä ass mee Niidlä gid
uusgää	ausgeben	äs gid nüüd uus = es ergibt nichts (Arbeit, Geld) > uusägää
värschpringä	zerspringen	(Glas, Eis, Töpferei) värschprungä Wiesenboden vom Viehtritt durchlöchert si värschpringid alls
värwuchnä	über die Woche hinaus	(übers Wochenbett, über die Brunstzeit) vgl. Wochenbett, Wöchnerin as Bliänis Johann heds gfallä im Altersheim: är bliibi mindäscht bis all värwuchnät siigid (den Ziegenbock hielt man nur solange bei der Herde, bis alle trächtig waren)
viil	viel	mhd vil (engl few = wenig) viil mee viil besser viil z viil ä soo viil (> sövel) viil uf eim haa (viel von einem halten) viil ufem obä (viele drückende Aufgaben) d Viili ärgid dr Gwünn!
vor	bevor	(betont) vor d Sunnä chund vor ass öppis gid! (bevor etwas passiert) vor ass Winter wird vor d is Bett gaasch vor är schtiirbt miär sind vor üüch daa gsii si sind vor dä andärä choo vors tagät vors wintärät vors uus isch vors nachtät vors chund gu rägnä vors chömid vors gand vormä: bevor man (vor mä) vormä ggässä hed vormä is Bett gaad vormä cha ässä, muäs gchochät sii! vormär: bevor wir (vor miär) vormär ggässä hend vormär is Bett sind ..
voranä	vorher	mhd vürher voranä gids nüüd voranä chund är nüüd bessär wedär voranä voranä isch är nu gsund gsii anderswo: vorhäär, voräthärä
wool	wohl	wöölär, am wöölschtä 1) gesund äs isch mär wool äs isch mär nüd wool > vögäliwool, hundswool 2) gut, ausgezeichnet är cha wool juuzä gids wool uus? (Zuruf bei Ernte) wool schmöckä si cha wool chochä ahd (Merseburg): Fuoss iirenken .. Wodan konnte es wohl 3) gefällig daa niids mi wool aa äs hednä det nüd wool aagnuu äs schtaad irä usinnig wool aa vgl Wohlgefallen 4) ziemlich är isch wool grooss (etwas zu gross) wohl hinden im Gebirg (Muotathal 1600 von Luzern aus 5) doch, dennoch wool, woll Lienert wowoll, es tuet’s meist aber moll
zämänää	zusammennehmen	alls ächli zämänää gid zletscht au ä Huuffä! nimm di zämä!
zundärisch	zu unterst	zundärischtundä 1995 war ich in Gressonay (Aosta) und fragte auf italienisch einen jungen Mann nach dem Parkseelein,ich übersetzte seine Antwort meinen Bekannten: zundärischt undä! Da rief der Junge voll Freude: ja, so sägid miär au!
Zwick		mhd zwic Schmitz 1) unversehener Schlag, Schmerz, Peitschen- schlag, elektrischer Schlag äs gid eim alig ä so ä Zwick Haselzwick: Zwick mit Haselrute 2) Geisläzwick, Peitschenschnur dr letscht Zwick a dr Geislä 3) Zwitter-Rind (Zwicke) Zwickmühle Familienname Zwick, Zwicker, Zwicky 4) Heftnagel des Schuhmachers