| Muotathaler Dialekt | Schriftsprache | Erläuterung | Foto | Audio |
|---|---|---|---|---|
| Laub | Krankheit | (Nesselfieber, Rotlauf) | ||
| Laub | Laub | der Bäume mhd loup | ||
| Blatt | Laubblatt, Blatt Papier, Jassblatt | > Bletter, Blettli vgl FN Blättler (Blattä, Blattäbach, Blattäweidli, Blattli, Blättäli > Plattä | ||
| Laubgaartä | Laubgarten | Flurname | ||
| Laublitzär | Laubwenderwind | (Schlechtwetteranzeiger) Ds Schmidigs Domiini im Bisisthal isch am änä schöönä Sunntigmorgäd mid umä groossä Dach duruus z Chilä,woss ä hend wellä uuslächä, hed är gseid: dr Laublitzär isch ggangä! - und bim Heigaa hed är ds Dach sauft chönnä bruuchä! > umälitzä | ||
| Laubrissät | Laubfall, Herbst | mhd loup-rise värlaubrisät: verjährt | ||
| Laubsack | Laubsack | Bettsack mit Buchenlaub gefüllt | ||
| laubä | lauben | mhd loube Buchenlaub sammeln im Herbst für Bettzeugfüllung | ||
| Laubä | Laube, Vorlaube, Schopf | mhd loube (vgl. Laubhüttenfest) > Tanz-, Voor- | ||
| laubsegälä | Bubensägerei mit dünnem Sperrholz | |||
| abnää | glauben | das chamä dem nüd abnää | ||
| abschlaa | abschlagen | dr Chopf abschlaa es ist erlaubt dem Schmalvieh die Beine abzuschlagen (= zusammenbinden) | ||
| anähaa | dauern | das Wätter hed anä söttigs Fleisch hed nüd lang anä (hält nicht lange frisch) dr Doktr hed am groossä Hofär gseid, är müäss ufs Häärz uufpassä - da hed deer glachät: as lang as i läbä, heds glaub i anä! | ||
| aschpig | aus Eschenholz | aschpis Laub | ||
| bättisägnä | Überglauben haben | si hend ihm bättigsägnät (sie hatten einen Überglauben z. B. an Pfr. Schmid) > Füüfi bättä | ||
| Bettlaub | dürres Buchenlaub für die Bettsäcke | |||
| Bettsack | Matratze | Sack mit dürrem Buchenlaub gefüllt | ||
| blättlä | Musik blasen auf einem Laubblatt | > plättlä | ||
| brösmälä | zerbröseln | verkl von brosmä, auch: umständlich Kleingeld herausklauben | ||
| Buächälaub | Buchenlaub | früher begehrt für Laubsäcke | ||
| chnüüblä | kneifen, klemmen | mhd klûben (klauben, kluppen) 2) Frostschmerz spüren äs chnüüblät mi > chüänaglä | ||
| chroosä | rascheln, knistern, knarren | Geräusch leise: äs chroosät (Diele, Laubsack, frisches Brot) neu: Lautsprecher | ||
| chüächlä | Kuchen machen,Dummheiten machen, etwas unerlaubt weitersagen | öppis gchüächlät | ||
| chund | er/sie/es kommt | > choo är chund, dr Hund d Muätaa chund hööch äs chund gu rägnä dr Chlaus chund ds Laub chund äs chund druf aa: wo s ä Schtööslär gfragt hend, öb si viil Schnee heigid ufem Schtoos, hed är gseid: äs chund druf aa, wevil Land as einä hed! | ||
| durälaa | durchlassen | (durch Eingang, durchs Sieb),bildlich: erlauben | ||
| eerscht | erste | där eerscht äs einä = der fähigste dazu där allärieerscht zum eerschtä dässälb glaubä ich am eerschtä Maal! zeerscht | ||
| Eichälaub | Eichenlaub, Kranz für Rang und Ehre | |||
| etzä | äsen, abweiden lassen | mhd atzen, etzen das tüämmär dä nu etzä äs isch ggetzt (LB Glossar: etzen = durch unerlaubtes Weiden abnützen, Atzung = Tierschaden) > Atzig | ||
| fimälä | fimmeln, Hanfstengel ziehen,herausklauben, stehlen | |||
| glaubä | glauben | mhd g(e)louben “Man muss alles glauben, was die kath. Kirche zu glauben vorstellt” (alter Katech.): abär nur wänns waar isch! und nüd äsoo wes eini gseid hed: öbs dä waar siig adär nüüd! (so unsere Mutter) | ||
| glaubä | ins Unglück gekommen | är hed müässä draa glaubä | ||
| glaubä | meinen | är isch glaubä n i fort so wie ich glaube | ||
| Glaubä | Glaubensbekenntnis | den glouben betten | ||
| Glaubä | einer Meinung anhangen | a öppisem dr Glaubä haa | ||
| Gläubäli | kleiner Glaube | Verkl. von Glaube ds Gläubäli nüd värlüürä! | ||
| glaubäni | gläublich, so glaube ich | |||
| güüssä | aufschreien | mhd gunseln = winseln , wehklagen Won einä nüd glaubt hed as Telifon, hed im das einä ärchläärt: dänk diär ä langä Hund vo hiä bis uf Schwiiz uusä,wännt im hiä uf ä Schwanz trampisch, güüssät är z Schwiiz ussä! | ||
| Hauptlaubär | rundes langes Kopfkissen (Roller) im Laubbett | |||
| Herbscht | Herbst | mhd herbest > Laubrissät | ||
| Holdär(ä) | Holunder | mhd holunder im Volksglauben grosse Rolle, als Blitzschutz früher musste in jedem Hausgarten ein Holderbaum wachsen > Reik- | ||
| Holz | Wald, Holz | mhd holz is Holz = in Wald obem Holz = ob dem Wald blutts Holz (Wald ohne Laub) vgl Familiennamen Imholz, Holzer, Holzherr | ||
| hüntsch | heftig, sehr, stark | Wort früher weit verbreitet, in der Erklärung aber umstritten: hunnisch, hündisch, hühnenhaft es hat ihn gar hüntsch gefreut, sagte der Muottathaler (soviel als: gar sehr. tuäts dr hüntsch wee? nüggär hüntsch! nüd zhüntsch und nüd zwenig hüntschär! dr hüntschisch as einä Glaubsch du alls, was dr Pfarr hütt predigät hed? Das glaubä ich alls, abär nüd äso hüntsch! vgl engl haunch (Keule), hunch (Humpen) | ||
| jädaa | je nun | jädaa, äs isch etz äsoo! Im Rüütäli hed dr Brüädär zum Brüädär gseid: i muäss glaubi schtäärbä - dä seid där andär: jädaa, jädaa! | ||
| läubälä | nach frischem Buchenlaub riechen | |||
| Litzi | Schattenseite | > Ablitzi, Übärlitz, Laublitzär | ||
| Niid | Neid | mhd nît Niid und Hass frisst Laub und Gras | ||
| öpfälä | Äpfel pflücken | (erlaubt oder unerlaubt) ggöpfälät | ||
| putzt | geputzt, gesiegt, getötet | PP = plötzli putzt. Im Uurnärland isch ä Buäb mid dräckätä Schuä choo gu altärdiänärä,dr Pfarr seid: moorä sind dä dini Schuä putzt! - Moorädess isch dr Buäb mid schöön putztä Schuä choo,dr Pfarr seid: so, heds d Muättär putzt? - dr Buäb: ich weis nüüd, won ich ggangä bi, hed si nu gläbt! - Am änä andärä Oort hend ä paar alti Mannä midänand gjassät,einärsmaal seid dr eint: ich glaubä mich putzts! är heds uf um Häärz ghaa,äs isch dä abär wiitär ggangä,einärsmaal seid är widär: etz putzts mi! und duä heds ä putzt! > butzä, butzt | ||
| sacknä | (Laub) in einen Sack füllen uussacknä | |||
| Sagä | Säge | mhd sege Du värbrännti Sagä! Ausruf (Saga = lat Hexe ?) > Fladär, Gattär-, Hand-, Schlegel-, Wald-, Laubsagli - | ||
| Schopf | mhd schopf, engl shop Vorlaube, gedeckter Hauseingang im Schopf ussä vgl. Haarschopf,Schuppen (notdürftiges Gebäude mit Stroh-Schopfen gedeckt) | |||
| Schpeerholz | Sperrholz | (verleimte Holzplatten sperren gegen Verbiegung) > Laubsegälä | ||
| trochä | trocken | mhd trucken äs isch trochä (es herrscht Trockenheit)Am änä Pfarr isch ds Huus värbrunnä und är hed gjammärät, as im alli Predigä värbrunnä siigid,da hed einä gseid: i glaubä wool as diä all värbrunnä sind, si sind trochä gnuäg gsii! neu trochnig | ||
| Uurlaub | Dienstferien | mhd urloub = Erlaubnis | ||
| Voorlaubä | obere Laube bei unseren alten Bauernhäusern mhd vor loube | |||
| wedär | weder | mhd denn > eitwedär, keitwedär 1) als im Vergleich: schöönär wedär gröössär wedär mee wedär liäbär wedär einä dümmär wedär dr andär! nüd mee wedär as choschtät! mee Glück wedär Värschtand! nüüd wedär Lüügä! (vgl. Euthaler Theater 1999: “Lügä, nüüd als Lügä!” 2) aber, hingegen: wedär äs isch eistär ä soo gsii! i darfs schiär nüd säge, wedär mr sind beed afig elter är lüügt susch we druckt, wedär das muäs mä im glaubä Lienert weder wo sind d’Buebe? 3) ausser es sei denn wedär äs wäär dä andärisch | ||
| Windä | Winde | Hebegerät, Pflanze. Etwas, das sich dreht. ZG ZH Estrich, Laube | ||
| zur | zu der | zur Biicht, zur Poscht, zur Bank, zur Polizii vgl Familienname Zurfluh, Zurkirchen, Zurlauben, Zurbriggen .. Gasthausnamen: Zur Post, Zur Sonne |
| Dialekt: | Laub |
| Deutsch: | Krankheit |
| (Nesselfieber, Rotlauf) | |
| Dialekt: | Laub |
| Deutsch: | Laub |
| der Bäume mhd loup | |
| Dialekt: | Blatt |
| Deutsch: | Laubblatt, Blatt Papier, Jassblatt |
| > Bletter, Blettli vgl FN Blättler (Blattä, Blattäbach, Blattäweidli, Blattli, Blättäli > Plattä | |
| Dialekt: | Laubgaartä |
| Deutsch: | Laubgarten |
| Flurname | |
| Dialekt: | Laublitzär |
| Deutsch: | Laubwenderwind |
| (Schlechtwetteranzeiger) Ds Schmidigs Domiini im Bisisthal isch am änä schöönä Sunntigmorgäd mid umä groossä Dach duruus z Chilä,woss ä hend wellä uuslächä, hed är gseid: dr Laublitzär isch ggangä! - und bim Heigaa hed är ds Dach sauft chönnä bruuchä! > umälitzä | |
| Dialekt: | Laubrissät |
| Deutsch: | Laubfall, Herbst |
| mhd loup-rise värlaubrisät: verjährt | |
| Dialekt: | Laubsack |
| Deutsch: | Laubsack |
| Bettsack mit Buchenlaub gefüllt | |
| Dialekt: | laubä |
| Deutsch: | lauben |
| mhd loube Buchenlaub sammeln im Herbst für Bettzeugfüllung | |
| Dialekt: | Laubä |
| Deutsch: | Laube, Vorlaube, Schopf |
| mhd loube (vgl. Laubhüttenfest) > Tanz-, Voor- | |
| Dialekt: | laubsegälä |
| Deutsch: | |
| Bubensägerei mit dünnem Sperrholz | |
| Dialekt: | abnää |
| Deutsch: | glauben |
| das chamä dem nüd abnää | |
| Dialekt: | abschlaa |
| Deutsch: | abschlagen |
| dr Chopf abschlaa es ist erlaubt dem Schmalvieh die Beine abzuschlagen (= zusammenbinden) | |
| Dialekt: | anähaa |
| Deutsch: | dauern |
| das Wätter hed anä söttigs Fleisch hed nüd lang anä (hält nicht lange frisch) dr Doktr hed am groossä Hofär gseid, är müäss ufs Häärz uufpassä - da hed deer glachät: as lang as i läbä, heds glaub i anä! | |
| Dialekt: | aschpig |
| Deutsch: | aus Eschenholz |
| aschpis Laub | |
| Dialekt: | bättisägnä |
| Deutsch: | Überglauben haben |
| si hend ihm bättigsägnät (sie hatten einen Überglauben z. B. an Pfr. Schmid) > Füüfi bättä | |
| Dialekt: | Bettlaub |
| Deutsch: | dürres Buchenlaub für die Bettsäcke |
| Dialekt: | Bettsack |
| Deutsch: | Matratze |
| Sack mit dürrem Buchenlaub gefüllt | |
| Dialekt: | blättlä |
| Deutsch: | Musik blasen auf einem Laubblatt |
| > plättlä | |
| Dialekt: | brösmälä |
| Deutsch: | zerbröseln |
| verkl von brosmä, auch: umständlich Kleingeld herausklauben | |
| Dialekt: | Buächälaub |
| Deutsch: | Buchenlaub |
| früher begehrt für Laubsäcke | |
| Dialekt: | chnüüblä |
| Deutsch: | kneifen, klemmen |
| mhd klûben (klauben, kluppen) 2) Frostschmerz spüren äs chnüüblät mi > chüänaglä | |
| Dialekt: | chroosä |
| Deutsch: | rascheln, knistern, knarren |
| Geräusch leise: äs chroosät (Diele, Laubsack, frisches Brot) neu: Lautsprecher | |
| Dialekt: | chüächlä |
| Deutsch: | Kuchen machen,Dummheiten machen, etwas unerlaubt weitersagen |
| öppis gchüächlät | |
| Dialekt: | chund |
| Deutsch: | er/sie/es kommt |
| > choo är chund, dr Hund d Muätaa chund hööch äs chund gu rägnä dr Chlaus chund ds Laub chund äs chund druf aa: wo s ä Schtööslär gfragt hend, öb si viil Schnee heigid ufem Schtoos, hed är gseid: äs chund druf aa, wevil Land as einä hed! | |
| Dialekt: | durälaa |
| Deutsch: | durchlassen |
| (durch Eingang, durchs Sieb),bildlich: erlauben | |
| Dialekt: | eerscht |
| Deutsch: | erste |
| där eerscht äs einä = der fähigste dazu där allärieerscht zum eerschtä dässälb glaubä ich am eerschtä Maal! zeerscht | |
| Dialekt: | Eichälaub |
| Deutsch: | Eichenlaub, Kranz für Rang und Ehre |
| Dialekt: | etzä |
| Deutsch: | äsen, abweiden lassen |
| mhd atzen, etzen das tüämmär dä nu etzä äs isch ggetzt (LB Glossar: etzen = durch unerlaubtes Weiden abnützen, Atzung = Tierschaden) > Atzig | |
| Dialekt: | fimälä |
| Deutsch: | fimmeln, Hanfstengel ziehen,herausklauben, stehlen |
| Dialekt: | glaubä |
| Deutsch: | glauben |
| mhd g(e)louben “Man muss alles glauben, was die kath. Kirche zu glauben vorstellt” (alter Katech.): abär nur wänns waar isch! und nüd äsoo wes eini gseid hed: öbs dä waar siig adär nüüd! (so unsere Mutter) | |
| Dialekt: | glaubä |
| Deutsch: | ins Unglück gekommen |
| är hed müässä draa glaubä | |
| Dialekt: | glaubä |
| Deutsch: | meinen |
| är isch glaubä n i fort so wie ich glaube | |
| Dialekt: | Glaubä |
| Deutsch: | Glaubensbekenntnis |
| den glouben betten | |
| Dialekt: | Glaubä |
| Deutsch: | einer Meinung anhangen |
| a öppisem dr Glaubä haa | |
| Dialekt: | Gläubäli |
| Deutsch: | kleiner Glaube |
| Verkl. von Glaube ds Gläubäli nüd värlüürä! | |
| Dialekt: | glaubäni |
| Deutsch: | gläublich, so glaube ich |
| Dialekt: | güüssä |
| Deutsch: | aufschreien |
| mhd gunseln = winseln , wehklagen Won einä nüd glaubt hed as Telifon, hed im das einä ärchläärt: dänk diär ä langä Hund vo hiä bis uf Schwiiz uusä,wännt im hiä uf ä Schwanz trampisch, güüssät är z Schwiiz ussä! | |
| Dialekt: | Hauptlaubär |
| Deutsch: | |
| rundes langes Kopfkissen (Roller) im Laubbett | |
| Dialekt: | Herbscht |
| Deutsch: | Herbst |
| mhd herbest > Laubrissät | |
| Dialekt: | Holdär(ä) |
| Deutsch: | Holunder |
| mhd holunder im Volksglauben grosse Rolle, als Blitzschutz früher musste in jedem Hausgarten ein Holderbaum wachsen > Reik- | |
| Dialekt: | Holz |
| Deutsch: | Wald, Holz |
| mhd holz is Holz = in Wald obem Holz = ob dem Wald blutts Holz (Wald ohne Laub) vgl Familiennamen Imholz, Holzer, Holzherr | |
| Dialekt: | hüntsch |
| Deutsch: | heftig, sehr, stark |
| Wort früher weit verbreitet, in der Erklärung aber umstritten: hunnisch, hündisch, hühnenhaft es hat ihn gar hüntsch gefreut, sagte der Muottathaler (soviel als: gar sehr. tuäts dr hüntsch wee? nüggär hüntsch! nüd zhüntsch und nüd zwenig hüntschär! dr hüntschisch as einä Glaubsch du alls, was dr Pfarr hütt predigät hed? Das glaubä ich alls, abär nüd äso hüntsch! vgl engl haunch (Keule), hunch (Humpen) | |
| Dialekt: | jädaa |
| Deutsch: | je nun |
| jädaa, äs isch etz äsoo! Im Rüütäli hed dr Brüädär zum Brüädär gseid: i muäss glaubi schtäärbä - dä seid där andär: jädaa, jädaa! | |
| Dialekt: | läubälä |
| Deutsch: | |
| nach frischem Buchenlaub riechen | |
| Dialekt: | Litzi |
| Deutsch: | Schattenseite |
| > Ablitzi, Übärlitz, Laublitzär | |
| Dialekt: | Niid |
| Deutsch: | Neid |
| mhd nît Niid und Hass frisst Laub und Gras | |
| Dialekt: | öpfälä |
| Deutsch: | Äpfel pflücken |
| (erlaubt oder unerlaubt) ggöpfälät | |
| Dialekt: | putzt |
| Deutsch: | geputzt, gesiegt, getötet |
| PP = plötzli putzt. Im Uurnärland isch ä Buäb mid dräckätä Schuä choo gu altärdiänärä,dr Pfarr seid: moorä sind dä dini Schuä putzt! - Moorädess isch dr Buäb mid schöön putztä Schuä choo,dr Pfarr seid: so, heds d Muättär putzt? - dr Buäb: ich weis nüüd, won ich ggangä bi, hed si nu gläbt! - Am änä andärä Oort hend ä paar alti Mannä midänand gjassät,einärsmaal seid dr eint: ich glaubä mich putzts! är heds uf um Häärz ghaa,äs isch dä abär wiitär ggangä,einärsmaal seid är widär: etz putzts mi! und duä heds ä putzt! > butzä, butzt | |
| Dialekt: | sacknä |
| Deutsch: | |
| (Laub) in einen Sack füllen uussacknä | |
| Dialekt: | Sagä |
| Deutsch: | Säge |
| mhd sege Du värbrännti Sagä! Ausruf (Saga = lat Hexe ?) > Fladär, Gattär-, Hand-, Schlegel-, Wald-, Laubsagli - | |
| Dialekt: | Schopf |
| Deutsch: | |
| mhd schopf, engl shop Vorlaube, gedeckter Hauseingang im Schopf ussä vgl. Haarschopf,Schuppen (notdürftiges Gebäude mit Stroh-Schopfen gedeckt) | |
| Dialekt: | Schpeerholz |
| Deutsch: | Sperrholz |
| (verleimte Holzplatten sperren gegen Verbiegung) > Laubsegälä | |
| Dialekt: | trochä |
| Deutsch: | trocken |
| mhd trucken äs isch trochä (es herrscht Trockenheit)Am änä Pfarr isch ds Huus värbrunnä und är hed gjammärät, as im alli Predigä värbrunnä siigid,da hed einä gseid: i glaubä wool as diä all värbrunnä sind, si sind trochä gnuäg gsii! neu trochnig | |
| Dialekt: | Uurlaub |
| Deutsch: | Dienstferien |
| mhd urloub = Erlaubnis | |
| Dialekt: | Voorlaubä |
| Deutsch: | |
| obere Laube bei unseren alten Bauernhäusern mhd vor loube | |
| Dialekt: | wedär |
| Deutsch: | weder |
| mhd denn > eitwedär, keitwedär 1) als im Vergleich: schöönär wedär gröössär wedär mee wedär liäbär wedär einä dümmär wedär dr andär! nüd mee wedär as choschtät! mee Glück wedär Värschtand! nüüd wedär Lüügä! (vgl. Euthaler Theater 1999: “Lügä, nüüd als Lügä!” 2) aber, hingegen: wedär äs isch eistär ä soo gsii! i darfs schiär nüd säge, wedär mr sind beed afig elter är lüügt susch we druckt, wedär das muäs mä im glaubä Lienert weder wo sind d’Buebe? 3) ausser es sei denn wedär äs wäär dä andärisch | |
| Dialekt: | Windä |
| Deutsch: | Winde |
| Hebegerät, Pflanze. Etwas, das sich dreht. ZG ZH Estrich, Laube | |
| Dialekt: | zur |
| Deutsch: | zu der |
| zur Biicht, zur Poscht, zur Bank, zur Polizii vgl Familienname Zurfluh, Zurkirchen, Zurlauben, Zurbriggen .. Gasthausnamen: Zur Post, Zur Sonne | |