Muotathaler Dialekt Schriftsprache Erläuterung Foto Audio
uusäaus, herausmhd uzhin 1555 usshingfüert uusä! (hinaus!) zum Huus uusä zum Pfeischter uusä uusä übärchoo (Herausgeld bekommen, zuviel Herausgeld bekommen) > usänand
uusänandauseinander
uusässäausessendas muäs uusggässä sii!
UusägäldHerausgeld
UusäwäägHinauswegim Uusäwääg uusäwägs > Inäwääg, Uuswääg
uusä-heraus-uusächnüüä, -flüügä, -gaa, -hangä, -hänkä, -laa, -länä, -luägä, -mischtä, -nää, -rüärä, -rüäffä -schlaa, -schriibä, -schtreckä, -schpränggä, -tuä, -ziä (> uus-)
uusäbäckäauspickeln, ausgraben
uusäbutzäSchmutz und Dreck hinausbefördern > uusbutzä
uusächooherauskommen(wörtlich äs isch öppis uusächoo bildlich äs isch nüüd uusächoo drbii: es hat nichts herausgeschaut) > uusä übärchoo, uus-choo
uusäfuuläzur Wahl hin­ausfallen
uusägaahinausgehen> uusgaa, iigaa, inägaa
uusägääzum Fenster hinaus reichen, Kleingeld herausgeben, erbrechen
uusäghiijähinauswerfen, herausfallenä Zand isch mär uusäghiid, det isch einisch d Fluä uusäghiid (Schluocht-Risi)
uusäluägäzum Fenster herausschauen, Gewinn herausschauen daa luägt nüüd uusä
uusämeeräabwählen, ablehnenauch auszählen bei Unklarheit
uusämögäknapp entkommen, knapp in der Wahl, im Spiel gewinnen
uusäschiässäherausschiessenWasser aus dem Rohr, Pflanzen im Frühling aus dem Boden, Hund aus der Türe .. > uus-schiässä
uusäwachsäüppig wachsen1826 Vorsprech: dies Jahr war ein gutes Jahr, und auf den Bergen ist viel aussen gewachsen
uusäwärtsauswärtsauch usswärts
uusäwäschäeinen Raum gründlich kehren: Chuchi, Buutig, Ladä ..> obäninäwäschä
uusäzündäLicht machen beim Hinausgehen
uusäwärtsgegen aussen hin
aabäräaper werdenäs aabärät scho schöön äs hed scho schöön ggaabärät uufä-aabärä, uusä-aabärä
äbäuusäebenausäs gaad äbänuusä: es geht über eine Ebene
änäuusädorthinausvärlogä bis änänuusä (bis dorthinaus)
ärhuusäerhausen, ersparen
ässäessenich isä, du isisch, är isst, mr ässid, is! ässid! ässädmär! ich ääs, ich ässi, ich ha ggässä ds Ässä bringä aaggässnigs uusässä
äwäggwegenweg engl away äwägg! wiit äwägg vom Määndig äwägg vo Schwiiz awägg durinä vom Riäd awägg duruusä
baasbesser, mehrahd bâz” vgl. fürbaswe gaats? - baas weder voranä! baasfeilär (billiger) dr baasischt (am besten) bas behuset ein wenig mehr: baasappä, baasfürä, baasuufä, baasuusä mhd uf baz auch basappä ff: einige bas hinten, andere bas vornen
bisbisbis da anä bis is Taal bis hütt bis anä Tubak bis äs tätscht bis moorä bis a Hals uufä bis uf Züri uusä bis i drüü zellt ha bis änä uusä (endlos)
ChluusEngpass, Sperre Klusmhd klûse vgl Klause, Klausen, Zenklusen Mz Chluusä Starzlen bändigen mittels Klusen
chnüüäknienmhd kniuwen chnüülä > ab- appä- uusä-
ChruusäliHaarkrausen, Krauskopfmhd krûs, kriusel
dahierda obä da undä da hindä da änä da anä da durä da voor da ussä da innä da inä da uusä
däheimädaheim, zuhauseIsch öppär däheimä? Diis Huus heisst Däheimä? - Jaa, aber nüd eistär! As lang as usem ä Huus uusä rüücht, isch nu öppär däheimä! (Trostspruch an Alte, die noch rauchen)
därsuusädarausäs hed nu Schnee: d Hagschtüd chömid eerscht därsuusä nüd is Graas inä: gand därsuusä! därsuusä leerä (daraus lernen)
dettdortluäg dett! wo isch är? - dett! mhd dert dett änä (Det änä am Bärgli) - appä - durä - hindä - innä - uufä - uusä
driuusähinausauf den Tanzplatz! Wo s Gletschger ghaa hed uf der Straass und än altä Maa värtschlipft isch und d Aarmä värrüärt hed as är nüd umghiid, da heid einä gmeint: la det, hüt gand numedigs di Altä driuusä!
drüberuusädarüber hinausdrübäruusä ghiid, - gschossä
drückädrückenmhd trücken Ostschweiz drucke GL BS drugge (Vorspr.) > ii- inä- uus- uusä- vär- zämä-
durdurchmhd dur 1) Ort: dur d Türä, durs Pfeischter, durs ganz Taal, durdurä, dur alls uusä hends bääggät (den ganzen Weg hinaus weinten sie) 2) Zeit: dur s Jaar, dur d Wuchä, dur d Nacht (die Nacht hindurch, nachtsüber,auch: derdnacht) 3) Ursache: dur der Rägä värdoorbä dur diinärtwillä 4) bildlich: dur alls durä dur all Bödä durä > duur-
eiseinigsi sind gaar nüd eis Zwei Lüütli sind niä eis gsii: aläwiil het eis ds Kuntärääri gmacht vom andärä,nur einisch sinds eis gsii: wos bbrunnä hed, hend beed wellä zur Türä uusä!
GaaGehenim Appä-Gaa, Fürä-Gaa, Inä-Gaa, Uufä-Gaa, Uusä-Gaa > Gang, Gäng, gäng
gägägegenmhd gegen, gegenüber gägä sin Vatter, gägä dr Schtriich, gägä dä Füüfä, gägä Schwiiz uusä, gägä früänär > ärgägä, därgägä
gautschläschütteln, schwappelnübäruusä gautschlä (Milch in der Tause) auch gaupflä, gautschnä
geislämit der Geissel hantierenDs Baschä Seebäli hed meischt gschlaaffä, wänn är mid um Fuärwärch duruus ader durinä isch, und hed am Ross d Geislä ums Füdlä gschtrichä,dä hed um dr Wiisäli im Ried usem Pfeischter uusä grüäft: Der für uns ist gegeisselt worden!
graaduusägerade vorwärts(- gaa, - redä)
GräätKante der Chorstufen in der Kirche, von Holzbissen in der Schule zur Strafe: uf d’ Gräät uusä chnüüä
guguusäSpiel mit guguusrufen
Guguusäli, GugguusärliGuckloch
güüssäaufschreienmhd gunseln = winseln , wehklagen Won einä nüd glaubt hed as Telifon, hed im das einä ärchläärt: dänk diär ä langä Hund vo hiä bis uf Schwiiz uusä,wännt im hiä uf ä Schwanz trampisch, güüssät är z Schwiiz ussä!
GwättigrindUnwetter, abgelegenes Gebietis Gwätti uusä! (wahrscheinlich Verwechslung mit Ggjätt oder Wättär)
hangähangenChriäsi hangid am Baum är hangät am Seil är isch am Vatter ghangät > appä-, inä-, uusä-
heighabe, hätte(> haa) ich heig, du heigisch, är heig, miär heigid duä heigs ä hindänuusä gnuu (da habe es ihn zu Boden geworfen)
hindä(n)uusähintenhinausär isch värlogä bis hindänuusä > voorusä
hindä(n)ussähintendraussen> vooruusä
huusähausen,sparenalt: husen und hofen = beherbergen Hausgebet: für di aarmä Seelä, wo daa ghuusät hend Aber auch: heimsuchen, verheeren, verwüsten d Bäch hend ghuusät (haben gehaust)
HuusäHausenverbreiteter Ortsname: Hausen, Neuhausen, Schaffhausen, Uffhusen, Wohlhusen vgl. Schmidig uf dem Hus
HuusärFN Huser, Hauser, Hüsler = aus einem Ort Huusä/Hausen genannt
inähinein, hereininä! = hinein! herein! dur dTürä inä is Huus inä übärs Huus inä flüügä übärä inä ghiid allpott inä und uusä inä inä gschossä > innä, ussäinä, durinä
ghiijähineinwerfen, hineinfallen> uusä-
InäwäägHereinwegim Inäwääg (von Schwyz ins Tal) > Uusäwääg
inäwägsim Heimweg> uusäwägs
inäwärtsihineinwärts> uusäwärts
GjättUnwetteris Gjätt uusä > Gwätti
länäanlehnenaalänä, uusälänä
lauffälaufenmhd loufen gang lauf! i luf, bi gluffä > aa-, ab-, anä-, appä-, ii-, inä-uuf-, uus-, uusä-, vär-, voor- zämä-
luägälugen, schauen, gucken, aufpassenmhd luogen, engl look luäg! luäg etz da! chum gu luägä!chasch nüd luägä? luäg au ä chli! zu dä Goofä luägä zum Gäld luägä das isch äs Luägä! > ab-, appä-, inä-, umä-, uusä-, widär-
LuusbuäbLausbubeähnlich Luus-Chogä, Luusmeitli, Luusär
luusälausenall Taag müässä luusä
luusiglausig(wörtlich, bildlich) ä luusägi Gschicht
MeerStimmenmehran der Landsgemeinde ds Meer uusäholä (abstimmen lassen),- machä (Mehrheit erlangen),- uusägää (amtlich bestätigen),- nüd uusägää (nicht bestätigen, unentschieden)
meeräwählen> ab-, appä-, är-, inä-, uusä-
MeinigMeinungär hed öppä ä Meinig! uusä mid dr M. äs Meinägli
Mutschhornlose Ziegeroman motta, muotta mhd mutsche mutsch uusä: ebenaus, quitt bei Jass oder Handel
MuulMaul(Mund) mhd mûl Müüli, Müülär tuä ds Muul uuf! heb ds Muul zuä! usem Muul uusä schmöckä ds Muul drinähänkä ds Muul värbrännä ufs Muul hockä ds Muul la hänkä neu beim Zahnarzt: bitte de Mund uufmache!
muusämausen, mausern
MuusärMauser(Haarausfall) mhd muzer
MuusärMauser(Mäusejäger), früher ein Gewerbe, FN Muusärli
näänehmenmhd nemen ich nimä, du niisch, är niid, mr nänd, nimm! näm­mär! nänd! ich nääm, ich nämmi, ich ha gnuu eifach nää! wiä nää und nüd stälä? äs chönnt ein nää (Krankheit, Unfall), d Muätaa hed Hüüser afä nää, dr Föön hed Dächer gnuu, d Sunnä mag dr Schnee wider gnää, das Gift niid d Müüs, är cha Wäärzä nää (vertreiben) > aa- ab- appä- übär- inä- umä- undänuusä- uuf- uus- vär- voor- zämä-
näbätuusänebendraus, im Abseitsgang näbätuusä!
numedänoch mehr als, sogarund aagschnerzt hed ärs numedän äs maal! numedä di Altä gand driuusä! auch: numedigs: ds Rasäli hed allnä Duu gseid, si tüäg das numedigs am Herrgott! > medig
obäuusäobenaus
obäuusächoeine Wahl gewinnen
PfarrPfarrerlat parrochus mhd pfarrer Untärschiid zwüschät ämä Pfar und ämä Wiirt: dr Pfar bringt d Lüüt nüd inä - und dr Wiirt bringt si nüd uusä! > Herr, Sagäpfarr, Sagäherr
pfnuusäschwer atmenPfnuusi
pfuusäbrausenmhd phûsen dr Wind pfuusät Dr alt Chräämär hed si la värsee und seid drnaa: sä lammärs etz la pfuusä! (den Schlitten sausen lassen: wie früher oft im Winter beim Heuholen auf Illgau) neu: schlafen.
PlätzliPlätzleinkleiner Platz vor dem Haus gand ä chli is Plätzli uusä gu gfättärlä! neu: kleines Fleischschnitzel > Blätz
pünggämit Fusstritten behandelni Dili uufä pünggä einä zum Huus uusä pünggä d Türä inäpünggät Pünggärjaarziit, Pünggärhoochsig: früher gab es bei diesen Gelegenheiten Schlägereien! > är-, vär-, chuglä-
rächtsrechtsdi rächt Hand di rächt Siitä rächts uusä rächtsum
riitäreitenmhd rîten (fahren, reiten), bei uns meist: auf Wagen oder Schlitten fahren und mitfahren: chasch gu riitä = steig auf! uf Schwiiz uusä grittä Riitä riitä Rössli (Kinderlieder 1037 ff)
rüäräwerfenmhd rüeren vgl. rührend, herrühren, Rührt euch! 1) werfen Schtei rüärä umwerfen: äs chönnt ein rüärä äs hed mi grüärt > appä- ii- inä- umä- uus- uusä- zämä- 2) rühren, quirlen d Suppä rüärä im Brii rüärä 3) berühren > aarüärä
rungguusäRungg machen
rüüchärauchenmhd rouchen äs hed grüücht äs rüücht (es gibt Rauch) äs rüücht schonu! (gewaltiger Rauch steigt auf) d Muätaa rüücht (Dampf steigt auf). Trostspruch für alte Leute, die noch rauchen: as lang as amänä Oort zum Huus uusä rüücht, isch nu öppär däheimä! > raukä
schiässäschiessenmhd schiezen: schnelle Bewegung d Schwalbä schiässid umänand d Schtäärnä schiässid im Lanzig schiässt alls usem Bodä uusä mr lands la schiässä (mit dem Schlitten) mid Pfiil und Bogä (hütt mit Gweer) gu Tiärli schiässä adär uf Schiibä schiässä einä z Bodä schiässä sälbär z Bodä schiässä Arbeiter nach einer Pause: sä lam­märs widär la schiässä! anderswo: schüüsse > aa- ab- drii- fürä- inä- umä- zämä- Schutz, Schützä, Häxäschutz
schlaaschlagenmhd slâ,slahen,slân ich schlaa, du schlaasch, är schlaad, miär schland, schlach! schlammär! schland! i schliäg, i schlug, gschlagä äs schlaad ölfi är schlaad us där Aart är schlaad am Vattär nachä ä gschlagni Schtund > aa- ab- appä- durä- ii- inä- nachä- übär- um- uuf- uus- uusä- vär- voor- zämä- LU schloo, schlönd > Schlaag Id 9,185
Schlumpfein Stück vollä Schlumpf Mischt schööni Schlümpf Heu äs hed ä Schlumpf Häärd uusäzeert (Schlipf) är hed ä Schlumpf übärchoo (Erbschaft) FN Schlumpf mhd slump (Schlump) vgl. Schlümpfe
Schmausgutes Essen, Genussvgl Augen-, Ohren- >?schmuusä, Gschmäus
schmuusäliebkosenmhd smuzen (zu unterscheiden von hebr. Schmus = reden, erzählen) > Schmaus
Schrittds Hofärs Wiisel isch asä Altä nu z Chilä gangä usum Bisistaal is Taal uusä, äs isch schträng gsii fürnä - abär zletscht siigs alig nur nu ä Schritt! (schreiten oder schriitä ist bei uns nicht gebräuchlich) > gaa
schtimmästimmig (richtig) sein,einstimmen,Stimme abgeben in AbstimmungI bi einisch mit em Uschi gu schtimmä,dä fraagts woni uusä choo bi: schtimmts etz? gschtimmt, gschtummä > Abschtimmig
schtoossästossen, schiebenmhd stôzen dr Schnee schtoosst, Biili stoossid, Müüs schtoossid 1457 so zween mit Güteren aneinanderen stossen > aa- appä- anä- fürä- inä- uufä- uusä- zämä-
SchützSchütze, Ablaufrinne(worin das Wasser schiessen kann) mhd schütze Gotthelf schützig (eilig), vorschützig (voreilig) > Gschütz, Seichschütz vgl FN Schütz neu: elektrische Sicherung: äs isch ä Schütz uusäghiid
Schwiiz1) Ort Schwyz uf Schwiiz uusä z Schwiiz ussä 2) Schweiz CH d Schwiiz di ganz Schwiiz (manche meinen, man müsse jetzt Schweiz sagen) > Bund, Eidgenossenschaft
seichäWasser lassen (urinieren)mhd seichen auch: regnen aaseichä: wörtlich, bildlich > Bettseichär, seikälä, brünzlä Ein Geistlicher wurde in der Bahnhoftoilette verhöhnt: so, müänd diä Pfaffä au gu seichä! Antwort: ja, mr land halt dr Seich nüd obä uusä!
SuusärSausermhd sûsen (sausen) neuer gärender Traubensaft vgl Saus und Braus (Suus und Bruus)
tätschflugs, soforttätsch zalt, - gholt -ghiid - gseid - uusä, flätt tätsch
triibätreibenmhd triben 1421 (2) von dannen triben > aa- ab- ii- inä- uuf- uus- uusä- vär- zämä- Wänns dr Pfarrär nüd mag liidä, sä gänd im än alti Kafimüli z triibä!
tüftäläin mühsamer Kleinarbeit etwas erfinden oder herausfindend mhd tüfteln = schlagen, klopfen .. uustüftälät uusätüftälät
übälhuusäschlecht wirtschaftenAzarias Gwerder hat den Hof Boden wegen übelhausen verkaufen müssen
übärchoobekommen, erhaltenüberkommen noch bei Luther und Goethe, jetzt nur noch in Mundart, und hier auch bedroht durch “bechoo” was chumä(n) ich übär? was hesch übärchoo? si hend äs Chliis übärchoo! Gotthelf überchoo, überkommen Lienert äs Chumänüüdüberli > uusä übärchoo UR berchoo NW uberchoo 1799 29. Herbst: dass viele Leute nichts mehr überkommen thäten (Vorspr.) 1820 dass wir einen tauglichen Pfarrer überkommen könnten Schülerdeutsch: Ich habe ein Geschenk übergekommen vgl. überkommene Gebräuche,es überkam ihn Furcht
übärinähineinübärinä nää = von draussen hineinnehmen > übäruusä
übäruusädrüber hinaus-süüdä, -ghiijä, -choo, -gää (zuviel Herausgeld geben) übär d Fluä uusä ghiijä > übärinä
undäuusäunten heraus, unten herumundänuusä isch scho aabär undä(n)uusä nää auf Glatteis zu Boden fallen: undänuusä gnuu
usausahd,mhd ûz engl out > usäm, uus, uusä, ussä, ussär 1) us dä Bärgä, us dä Alpä, us dr Schuäl, us Ängland, usem Tüütschä 2) us Holz, us Iisä, us Tuäch 3) us Liäbi, us Teubi, us Füüli, us Dümmi
ussäinävon draussen herein(Schwyz) > innänuusä
uusaus, herausmhd ûz UR üüs NW uis zum Huus uus zum Hüüsli uus d Chilä isch uus d Schuäl isch uus (beendet) > uusä
uusbringäausbringen, an den Tag bringen> uus-choo, uusächoo
uuschooan den Tag kommenäs isch uus-choo, miteinander auskommen > uusächoo
uusgaaausgehen(Haare, Flecken) neu: in Ausgang gehen > uusägaa
uusgääausgebenäs gid nüüd uus = es ergibt nichts (Arbeit, Geld) > uusägää
uusghiijäausfallen(Haare, Zähne, Nägel .. ) > uusäghi­ijä, uusgaa
Dialekt:uusä
Deutsch:aus, heraus
mhd uzhin 1555 usshingfüert uusä! (hinaus!) zum Huus uusä zum Pfeischter uusä uusä übärchoo (Herausgeld bekommen, zuviel Herausgeld bekommen) > usänand
Dialekt:uusänand
Deutsch:auseinander
Dialekt:uusässä
Deutsch:ausessen
das muäs uusggässä sii!
Dialekt:Uusägäld
Deutsch:Herausgeld
Dialekt:Uusäwääg
Deutsch:Hinausweg
im Uusäwääg uusäwägs > Inäwääg, Uuswääg
Dialekt:uusä-
Deutsch:heraus-
uusächnüüä, -flüügä, -gaa, -hangä, -hänkä, -laa, -länä, -luägä, -mischtä, -nää, -rüärä, -rüäffä -schlaa, -schriibä, -schtreckä, -schpränggä, -tuä, -ziä (> uus-)
Dialekt:uusäbäckä
Deutsch:auspickeln, ausgraben
Dialekt:uusäbutzä
Deutsch:
Schmutz und Dreck hinausbefördern > uusbutzä
Dialekt:uusächoo
Deutsch:herauskommen
(wörtlich äs isch öppis uusächoo bildlich äs isch nüüd uusächoo drbii: es hat nichts herausgeschaut) > uusä übärchoo, uus-choo
Dialekt:uusäfuulä
Deutsch:zur Wahl hin­ausfallen
Dialekt:uusägaa
Deutsch:hinausgehen
> uusgaa, iigaa, inägaa
Dialekt:uusägää
Deutsch:
zum Fenster hinaus reichen, Kleingeld herausgeben, erbrechen
Dialekt:uusäghiijä
Deutsch:hinauswerfen, herausfallen
ä Zand isch mär uusäghiid, det isch einisch d Fluä uusäghiid (Schluocht-Risi)
Dialekt:uusäluägä
Deutsch:
zum Fenster herausschauen, Gewinn herausschauen daa luägt nüüd uusä
Dialekt:uusämeerä
Deutsch:abwählen, ablehnen
auch auszählen bei Unklarheit
Dialekt:uusämögä
Deutsch:knapp entkommen, knapp in der Wahl, im Spiel gewinnen
Dialekt:uusäschiässä
Deutsch:herausschiessen
Wasser aus dem Rohr, Pflanzen im Frühling aus dem Boden, Hund aus der Türe .. > uus-schiässä
Dialekt:uusäwachsä
Deutsch:üppig wachsen
1826 Vorsprech: dies Jahr war ein gutes Jahr, und auf den Bergen ist viel aussen gewachsen
Dialekt:uusäwärts
Deutsch:auswärts
auch usswärts
Dialekt:uusäwäschä
Deutsch:
einen Raum gründlich kehren: Chuchi, Buutig, Ladä ..> obäninäwäschä
Dialekt:uusäzündä
Deutsch:Licht machen beim Hinausgehen
Dialekt:uusäwärts
Deutsch:gegen aussen hin
Dialekt:aabärä
Deutsch:aper werden
äs aabärät scho schöön äs hed scho schöön ggaabärät uufä-aabärä, uusä-aabärä
Dialekt:äbäuusä
Deutsch:ebenaus
äs gaad äbänuusä: es geht über eine Ebene
Dialekt:änäuusä
Deutsch:dorthinaus
värlogä bis änänuusä (bis dorthinaus)
Dialekt:ärhuusä
Deutsch:erhausen, ersparen
Dialekt:ässä
Deutsch:essen
ich isä, du isisch, är isst, mr ässid, is! ässid! ässädmär! ich ääs, ich ässi, ich ha ggässä ds Ässä bringä aaggässnigs uusässä
Dialekt:äwägg
Deutsch:weg
enweg engl away äwägg! wiit äwägg vom Määndig äwägg vo Schwiiz awägg durinä vom Riäd awägg duruusä
Dialekt:baas
Deutsch:besser, mehr
ahd bâz” vgl. fürbaswe gaats? - baas weder voranä! baasfeilär (billiger) dr baasischt (am besten) bas behuset ein wenig mehr: baasappä, baasfürä, baasuufä, baasuusä mhd uf baz auch basappä ff: einige bas hinten, andere bas vornen
Dialekt:bis
Deutsch:bis
bis da anä bis is Taal bis hütt bis anä Tubak bis äs tätscht bis moorä bis a Hals uufä bis uf Züri uusä bis i drüü zellt ha bis änä uusä (endlos)
Dialekt:Chluus
Deutsch:Engpass, Sperre Klus
mhd klûse vgl Klause, Klausen, Zenklusen Mz Chluusä Starzlen bändigen mittels Klusen
Dialekt:chnüüä
Deutsch:knien
mhd kniuwen chnüülä > ab- appä- uusä-
Dialekt:Chruusäli
Deutsch:Haarkrausen, Krauskopf
mhd krûs, kriusel
Dialekt:da
Deutsch:hier
da obä da undä da hindä da änä da anä da durä da voor da ussä da innä da inä da uusä
Dialekt:däheimä
Deutsch:daheim, zuhause
Isch öppär däheimä? Diis Huus heisst Däheimä? - Jaa, aber nüd eistär! As lang as usem ä Huus uusä rüücht, isch nu öppär däheimä! (Trostspruch an Alte, die noch rauchen)
Dialekt:därsuusä
Deutsch:daraus
äs hed nu Schnee: d Hagschtüd chömid eerscht därsuusä nüd is Graas inä: gand därsuusä! därsuusä leerä (daraus lernen)
Dialekt:dett
Deutsch:dort
luäg dett! wo isch är? - dett! mhd dert dett änä (Det änä am Bärgli) - appä - durä - hindä - innä - uufä - uusä
Dialekt:driuusä
Deutsch:hinaus
auf den Tanzplatz! Wo s Gletschger ghaa hed uf der Straass und än altä Maa värtschlipft isch und d Aarmä värrüärt hed as är nüd umghiid, da heid einä gmeint: la det, hüt gand numedigs di Altä driuusä!
Dialekt:drüberuusä
Deutsch:darüber hinaus
drübäruusä ghiid, - gschossä
Dialekt:drückä
Deutsch:drücken
mhd trücken Ostschweiz drucke GL BS drugge (Vorspr.) > ii- inä- uus- uusä- vär- zämä-
Dialekt:dur
Deutsch:durch
mhd dur 1) Ort: dur d Türä, durs Pfeischter, durs ganz Taal, durdurä, dur alls uusä hends bääggät (den ganzen Weg hinaus weinten sie) 2) Zeit: dur s Jaar, dur d Wuchä, dur d Nacht (die Nacht hindurch, nachtsüber,auch: derdnacht) 3) Ursache: dur der Rägä värdoorbä dur diinärtwillä 4) bildlich: dur alls durä dur all Bödä durä > duur-
Dialekt:eis
Deutsch:einig
si sind gaar nüd eis Zwei Lüütli sind niä eis gsii: aläwiil het eis ds Kuntärääri gmacht vom andärä,nur einisch sinds eis gsii: wos bbrunnä hed, hend beed wellä zur Türä uusä!
Dialekt:Gaa
Deutsch:Gehen
im Appä-Gaa, Fürä-Gaa, Inä-Gaa, Uufä-Gaa, Uusä-Gaa > Gang, Gäng, gäng
Dialekt:gägä
Deutsch:gegen
mhd gegen, gegenüber gägä sin Vatter, gägä dr Schtriich, gägä dä Füüfä, gägä Schwiiz uusä, gägä früänär > ärgägä, därgägä
Dialekt:gautschlä
Deutsch:schütteln, schwappeln
übäruusä gautschlä (Milch in der Tause) auch gaupflä, gautschnä
Dialekt:geislä
Deutsch:mit der Geissel hantieren
Ds Baschä Seebäli hed meischt gschlaaffä, wänn är mid um Fuärwärch duruus ader durinä isch, und hed am Ross d Geislä ums Füdlä gschtrichä,dä hed um dr Wiisäli im Ried usem Pfeischter uusä grüäft: Der für uns ist gegeisselt worden!
Dialekt:graaduusä
Deutsch:gerade vorwärts
(- gaa, - redä)
Dialekt:Gräät
Deutsch:
Kante der Chorstufen in der Kirche, von Holzbissen in der Schule zur Strafe: uf d’ Gräät uusä chnüüä
Dialekt:guguusä
Deutsch:
Spiel mit guguusrufen
Dialekt:Guguusäli, Gugguusärli
Deutsch:Guckloch
Dialekt:güüssä
Deutsch:aufschreien
mhd gunseln = winseln , wehklagen Won einä nüd glaubt hed as Telifon, hed im das einä ärchläärt: dänk diär ä langä Hund vo hiä bis uf Schwiiz uusä,wännt im hiä uf ä Schwanz trampisch, güüssät är z Schwiiz ussä!
Dialekt:Gwättigrind
Deutsch:Unwetter, abgelegenes Gebiet
is Gwätti uusä! (wahrscheinlich Verwechslung mit Ggjätt oder Wättär)
Dialekt:hangä
Deutsch:hangen
Chriäsi hangid am Baum är hangät am Seil är isch am Vatter ghangät > appä-, inä-, uusä-
Dialekt:heig
Deutsch:habe, hätte
(> haa) ich heig, du heigisch, är heig, miär heigid duä heigs ä hindänuusä gnuu (da habe es ihn zu Boden geworfen)
Dialekt:hindä(n)uusä
Deutsch:hintenhinaus
är isch värlogä bis hindänuusä > voorusä
Dialekt:hindä(n)ussä
Deutsch:hintendraussen
> vooruusä
Dialekt:huusä
Deutsch:hausen,sparen
alt: husen und hofen = beherbergen Hausgebet: für di aarmä Seelä, wo daa ghuusät hend Aber auch: heimsuchen, verheeren, verwüsten d Bäch hend ghuusät (haben gehaust)
Dialekt:Huusä
Deutsch:Hausen
verbreiteter Ortsname: Hausen, Neuhausen, Schaffhausen, Uffhusen, Wohlhusen vgl. Schmidig uf dem Hus
Dialekt:Huusär
Deutsch:
FN Huser, Hauser, Hüsler = aus einem Ort Huusä/Hausen genannt
Dialekt:inä
Deutsch:hinein, herein
inä! = hinein! herein! dur dTürä inä is Huus inä übärs Huus inä flüügä übärä inä ghiid allpott inä und uusä inä inä gschossä > innä, ussäinä, durinä
Dialekt:ghiijä
Deutsch:hineinwerfen, hineinfallen
> uusä-
Dialekt:Inäwääg
Deutsch:Hereinweg
im Inäwääg (von Schwyz ins Tal) > Uusäwääg
Dialekt:inäwägs
Deutsch:im Heimweg
> uusäwägs
Dialekt:inäwärtsi
Deutsch:hineinwärts
> uusäwärts
Dialekt:Gjätt
Deutsch:Unwetter
is Gjätt uusä > Gwätti
Dialekt:länä
Deutsch:anlehnen
aalänä, uusälänä
Dialekt:lauffä
Deutsch:laufen
mhd loufen gang lauf! i luf, bi gluffä > aa-, ab-, anä-, appä-, ii-, inä-uuf-, uus-, uusä-, vär-, voor- zämä-
Dialekt:luägä
Deutsch:lugen, schauen, gucken, aufpassen
mhd luogen, engl look luäg! luäg etz da! chum gu luägä!chasch nüd luägä? luäg au ä chli! zu dä Goofä luägä zum Gäld luägä das isch äs Luägä! > ab-, appä-, inä-, umä-, uusä-, widär-
Dialekt:Luusbuäb
Deutsch:Lausbube
ähnlich Luus-Chogä, Luusmeitli, Luusär
Dialekt:luusä
Deutsch:lausen
all Taag müässä luusä
Dialekt:luusig
Deutsch:lausig
(wörtlich, bildlich) ä luusägi Gschicht
Dialekt:Meer
Deutsch:Stimmenmehr
an der Landsgemeinde ds Meer uusäholä (abstimmen lassen),- machä (Mehrheit erlangen),- uusägää (amtlich bestätigen),- nüd uusägää (nicht bestätigen, unentschieden)
Dialekt:meerä
Deutsch:wählen
> ab-, appä-, är-, inä-, uusä-
Dialekt:Meinig
Deutsch:Meinung
är hed öppä ä Meinig! uusä mid dr M. äs Meinägli
Dialekt:Mutsch
Deutsch:hornlose Ziege
roman motta, muotta mhd mutsche mutsch uusä: ebenaus, quitt bei Jass oder Handel
Dialekt:Muul
Deutsch:Maul
(Mund) mhd mûl Müüli, Müülär tuä ds Muul uuf! heb ds Muul zuä! usem Muul uusä schmöckä ds Muul drinähänkä ds Muul värbrännä ufs Muul hockä ds Muul la hänkä neu beim Zahnarzt: bitte de Mund uufmache!
Dialekt:muusä
Deutsch:mausen, mausern
Dialekt:Muusär
Deutsch:Mauser
(Haarausfall) mhd muzer
Dialekt:Muusär
Deutsch:Mauser
(Mäusejäger), früher ein Gewerbe, FN Muusärli
Dialekt:nää
Deutsch:nehmen
mhd nemen ich nimä, du niisch, är niid, mr nänd, nimm! näm­mär! nänd! ich nääm, ich nämmi, ich ha gnuu eifach nää! wiä nää und nüd stälä? äs chönnt ein nää (Krankheit, Unfall), d Muätaa hed Hüüser afä nää, dr Föön hed Dächer gnuu, d Sunnä mag dr Schnee wider gnää, das Gift niid d Müüs, är cha Wäärzä nää (vertreiben) > aa- ab- appä- übär- inä- umä- undänuusä- uuf- uus- vär- voor- zämä-
Dialekt:näbätuusä
Deutsch:nebendraus, im Abseits
gang näbätuusä!
Dialekt:numedä
Deutsch:noch mehr als, sogar
und aagschnerzt hed ärs numedän äs maal! numedä di Altä gand driuusä! auch: numedigs: ds Rasäli hed allnä Duu gseid, si tüäg das numedigs am Herrgott! > medig
Dialekt:obäuusä
Deutsch:obenaus
Dialekt:obäuusächo
Deutsch:
eine Wahl gewinnen
Dialekt:Pfarr
Deutsch:Pfarrer
lat parrochus mhd pfarrer Untärschiid zwüschät ämä Pfar und ämä Wiirt: dr Pfar bringt d Lüüt nüd inä - und dr Wiirt bringt si nüd uusä! > Herr, Sagäpfarr, Sagäherr
Dialekt:pfnuusä
Deutsch:schwer atmen
Pfnuusi
Dialekt:pfuusä
Deutsch:brausen
mhd phûsen dr Wind pfuusät Dr alt Chräämär hed si la värsee und seid drnaa: sä lammärs etz la pfuusä! (den Schlitten sausen lassen: wie früher oft im Winter beim Heuholen auf Illgau) neu: schlafen.
Dialekt:Plätzli
Deutsch:Plätzlein
kleiner Platz vor dem Haus gand ä chli is Plätzli uusä gu gfättärlä! neu: kleines Fleischschnitzel > Blätz
Dialekt:pünggä
Deutsch:mit Fusstritten behandeln
i Dili uufä pünggä einä zum Huus uusä pünggä d Türä inäpünggät Pünggärjaarziit, Pünggärhoochsig: früher gab es bei diesen Gelegenheiten Schlägereien! > är-, vär-, chuglä-
Dialekt:rächts
Deutsch:rechts
di rächt Hand di rächt Siitä rächts uusä rächtsum
Dialekt:riitä
Deutsch:reiten
mhd rîten (fahren, reiten), bei uns meist: auf Wagen oder Schlitten fahren und mitfahren: chasch gu riitä = steig auf! uf Schwiiz uusä grittä Riitä riitä Rössli (Kinderlieder 1037 ff)
Dialekt:rüärä
Deutsch:werfen
mhd rüeren vgl. rührend, herrühren, Rührt euch! 1) werfen Schtei rüärä umwerfen: äs chönnt ein rüärä äs hed mi grüärt > appä- ii- inä- umä- uus- uusä- zämä- 2) rühren, quirlen d Suppä rüärä im Brii rüärä 3) berühren > aarüärä
Dialekt:rungguusä
Deutsch:Rungg machen
Dialekt:rüüchä
Deutsch:rauchen
mhd rouchen äs hed grüücht äs rüücht (es gibt Rauch) äs rüücht schonu! (gewaltiger Rauch steigt auf) d Muätaa rüücht (Dampf steigt auf). Trostspruch für alte Leute, die noch rauchen: as lang as amänä Oort zum Huus uusä rüücht, isch nu öppär däheimä! > raukä
Dialekt:schiässä
Deutsch:schiessen
mhd schiezen: schnelle Bewegung d Schwalbä schiässid umänand d Schtäärnä schiässid im Lanzig schiässt alls usem Bodä uusä mr lands la schiässä (mit dem Schlitten) mid Pfiil und Bogä (hütt mit Gweer) gu Tiärli schiässä adär uf Schiibä schiässä einä z Bodä schiässä sälbär z Bodä schiässä Arbeiter nach einer Pause: sä lam­märs widär la schiässä! anderswo: schüüsse > aa- ab- drii- fürä- inä- umä- zämä- Schutz, Schützä, Häxäschutz
Dialekt:schlaa
Deutsch:schlagen
mhd slâ,slahen,slân ich schlaa, du schlaasch, är schlaad, miär schland, schlach! schlammär! schland! i schliäg, i schlug, gschlagä äs schlaad ölfi är schlaad us där Aart är schlaad am Vattär nachä ä gschlagni Schtund > aa- ab- appä- durä- ii- inä- nachä- übär- um- uuf- uus- uusä- vär- voor- zämä- LU schloo, schlönd > Schlaag Id 9,185
Dialekt:Schlumpf
Deutsch:ein Stück voll
ä Schlumpf Mischt schööni Schlümpf Heu äs hed ä Schlumpf Häärd uusäzeert (Schlipf) är hed ä Schlumpf übärchoo (Erbschaft) FN Schlumpf mhd slump (Schlump) vgl. Schlümpfe
Dialekt:Schmaus
Deutsch:gutes Essen, Genuss
vgl Augen-, Ohren- >?schmuusä, Gschmäus
Dialekt:schmuusä
Deutsch:liebkosen
mhd smuzen (zu unterscheiden von hebr. Schmus = reden, erzählen) > Schmaus
Dialekt:Schritt
Deutsch:
ds Hofärs Wiisel isch asä Altä nu z Chilä gangä usum Bisistaal is Taal uusä, äs isch schträng gsii fürnä - abär zletscht siigs alig nur nu ä Schritt! (schreiten oder schriitä ist bei uns nicht gebräuchlich) > gaa
Dialekt:schtimmä
Deutsch:stimmig (richtig) sein,einstimmen,Stimme abgeben in Abstimmung
I bi einisch mit em Uschi gu schtimmä,dä fraagts woni uusä choo bi: schtimmts etz? gschtimmt, gschtummä > Abschtimmig
Dialekt:schtoossä
Deutsch:stossen, schieben
mhd stôzen dr Schnee schtoosst, Biili stoossid, Müüs schtoossid 1457 so zween mit Güteren aneinanderen stossen > aa- appä- anä- fürä- inä- uufä- uusä- zämä-
Dialekt:Schütz
Deutsch:Schütze, Ablaufrinne
(worin das Wasser schiessen kann) mhd schütze Gotthelf schützig (eilig), vorschützig (voreilig) > Gschütz, Seichschütz vgl FN Schütz neu: elektrische Sicherung: äs isch ä Schütz uusäghiid
Dialekt:Schwiiz
Deutsch:
1) Ort Schwyz uf Schwiiz uusä z Schwiiz ussä 2) Schweiz CH d Schwiiz di ganz Schwiiz (manche meinen, man müsse jetzt Schweiz sagen) > Bund, Eidgenossenschaft
Dialekt:seichä
Deutsch:Wasser lassen (urinieren)
mhd seichen auch: regnen aaseichä: wörtlich, bildlich > Bettseichär, seikälä, brünzlä Ein Geistlicher wurde in der Bahnhoftoilette verhöhnt: so, müänd diä Pfaffä au gu seichä! Antwort: ja, mr land halt dr Seich nüd obä uusä!
Dialekt:Suusär
Deutsch:Sauser
mhd sûsen (sausen) neuer gärender Traubensaft vgl Saus und Braus (Suus und Bruus)
Dialekt:tätsch
Deutsch:flugs, sofort
tätsch zalt, - gholt -ghiid - gseid - uusä, flätt tätsch
Dialekt:triibä
Deutsch:treiben
mhd triben 1421 (2) von dannen triben > aa- ab- ii- inä- uuf- uus- uusä- vär- zämä- Wänns dr Pfarrär nüd mag liidä, sä gänd im än alti Kafimüli z triibä!
Dialekt:tüftälä
Deutsch:
in mühsamer Kleinarbeit etwas erfinden oder herausfindend mhd tüfteln = schlagen, klopfen .. uustüftälät uusätüftälät
Dialekt:übälhuusä
Deutsch:schlecht wirtschaften
Azarias Gwerder hat den Hof Boden wegen übelhausen verkaufen müssen
Dialekt:übärchoo
Deutsch:bekommen, erhalten
überkommen noch bei Luther und Goethe, jetzt nur noch in Mundart, und hier auch bedroht durch “bechoo” was chumä(n) ich übär? was hesch übärchoo? si hend äs Chliis übärchoo! Gotthelf überchoo, überkommen Lienert äs Chumänüüdüberli > uusä übärchoo UR berchoo NW uberchoo 1799 29. Herbst: dass viele Leute nichts mehr überkommen thäten (Vorspr.) 1820 dass wir einen tauglichen Pfarrer überkommen könnten Schülerdeutsch: Ich habe ein Geschenk übergekommen vgl. überkommene Gebräuche,es überkam ihn Furcht
Dialekt:übärinä
Deutsch:hinein
übärinä nää = von draussen hineinnehmen > übäruusä
Dialekt:übäruusä
Deutsch:drüber hinaus
-süüdä, -ghiijä, -choo, -gää (zuviel Herausgeld geben) übär d Fluä uusä ghiijä > übärinä
Dialekt:undäuusä
Deutsch:unten heraus, unten herum
undänuusä isch scho aabär undä(n)uusä nää auf Glatteis zu Boden fallen: undänuusä gnuu
Dialekt:us
Deutsch:aus
ahd,mhd ûz engl out > usäm, uus, uusä, ussä, ussär 1) us dä Bärgä, us dä Alpä, us dr Schuäl, us Ängland, usem Tüütschä 2) us Holz, us Iisä, us Tuäch 3) us Liäbi, us Teubi, us Füüli, us Dümmi
Dialekt:ussäinä
Deutsch:von draussen herein
(Schwyz) > innänuusä
Dialekt:uus
Deutsch:aus, heraus
mhd ûz UR üüs NW uis zum Huus uus zum Hüüsli uus d Chilä isch uus d Schuäl isch uus (beendet) > uusä
Dialekt:uusbringä
Deutsch:ausbringen, an den Tag bringen
> uus-choo, uusächoo
Dialekt:uuschoo
Deutsch:an den Tag kommen
äs isch uus-choo, miteinander auskommen > uusächoo
Dialekt:uusgaa
Deutsch:ausgehen
(Haare, Flecken) neu: in Ausgang gehen > uusägaa
Dialekt:uusgää
Deutsch:ausgeben
äs gid nüüd uus = es ergibt nichts (Arbeit, Geld) > uusägää
Dialekt:uusghiijä
Deutsch:ausfallen
(Haare, Zähne, Nägel .. ) > uusäghi­ijä, uusgaa