Muotathaler Dialekt Schriftsprache Erläuterung Foto Audio
miärwirmiär gand miär fand aa miär sind auch mr (süddeutsch)
miärmirmiär macht das nüüd chasch das miär gää gibs a miär!
miäraameinetwegen(mir gemäss), meist: von mir aus ohne weiteres: Daarf i das haa? - miäraa! miäraa chasch gaa! Wottsch das? - miäraa! ( früher sagte man dies statt ja gern, um nicht gierig zu erscheinen) > mägämiinä
aana dr Sunnä a dr Muotaa a d Heiteri gaa a d Händ früürä a dr Naasä nää a Wiänachtä a dä Fiirtigä a dr Fasnacht a dr Gmeind (an der Versammlung) a dä Bluämä schmöckä, Wemfall (Dativ) a wem bisch du? a wem isch das Auto? gib s a dä Goofä! gib s a miär! seisch äs a niämerem! a dem gseet mäs nüd aa a allem aa Hau a dr Chatz dr Schwanz ab > a dr, am, an
aagemäss, nacha allem aa, miär aa,mä kännt ä am Model aa, am Redä aa, am Gaa aa, am Juuzä aa
amamam Sunntig, am Schattä, am Bächli, am Haag, am Änd, am Ässä, am Schaffä, am Zämäghijä, am Drüü, am Redä aa, am beschtä, am fürnämmschtä, am meischtä, am dümmschtä, amänä Oort = am änä = an einem Ort ammär: an mir (a miär), ammär ghangät, vgl. Familienname Ambauen, Ambord, Ambühl, Amgwerd, Amstutz, Amstad, Amsteg, Wemfall (Dativ) gib s am Vatter am Vatter sis Huus
bibeibi diär, bi miär, bi dr Hüttä, bi eim Haar > bider, bii, bim, binä
chönnäkönnenmhd künnen, kunnen ich cha, du chasch, är cha, miär (iär, si) chönid, ich chönnti, i has chönnä ich cha choo, chasch choo? i chönnt scho wän i wett du chönntisch das machä chönid iär das? iär chö­nid üs i d’Schuä blaasä! si chönid’s nüd midänand wellä und chönnä isch nüd das gliich 2) gekonnt ?är heds chönnä (erreicht, vollendet, zustandegebracht) Si hends midänand nüd chönnä = sie kamen nicht aus miteinander. Zwei ältere Frauen: Hesch duu gwüäschtät! - I has ämal nu chönnä!
chookommenmhd komen ich chumä, du chuusch, är chund, miär (iär, si) chömid, ich chääm, chum! chömid! i bi choo z schwitzä choo, i Ziitig choo, äs chönnt gu rägnä choo GL chuu, Einsiedeln chou
chömidkommt!chömid! kommt ihr? chömid iär, chömäd är? wir (ihr, sie) kommen: miär chömid vo dr Alp si chömid vo Züri d Bäch chömid schonu!
chömmärkommen wir?(chömid miär) chömmär zschpaat? > choo
chömmärkönnen wir?chömmär choo? (= chönid miär choo) > chönnä
chummärchum miär komm mir chummär nüd mid ä sölem!
diänädienenmhd dienen 1) är hed diänät: er war Knecht, Angestellter 2) passen, geeignet sein: diä Schuä diänid miär nüüd > abvär-, vär-
disidie andere(n)nüd diä Chuglä, disi! disi sinds gsii, nüd miär! Wän ich alig mit dr Predig glii fertig bi, bin i froo - und disi au!
eituägleichwertig, gleichgültig“eines Tuns” söll i daas ader disäs nää? - das isch miär eituä! oordäli eituä! haareituä!
EsläEselMz diä huärä Eslä! Dr Güntärä Balz isch im Militäär mid eim übärä Platz ggangä, än Offiziär chund värbii und seid: wo wend diä zwee Eslä hii? dr Balz seid: am drittä värbii! Äs andärsmaal isch är amänä Offiziär värbii, wo ihm dr Gruäss nüd abgnuu hed,wo dr Balz reklamiärt hed, seid der Offiziär: ich grüässä nüd all Eslä! Da seid dr Balz: abär ii, Herr Haupmä!
eschtimiärawertschätzen, hochachten
faafangenmhd vân, vâhen äs Tiärli faa, gu Vögel faa ich faa, du faasch, är faad, miär/iär/si fand,fach! fammär! fangid! fiäng, gfangä gfangäs Vee: Vieh an Leine > aafaa, Fangis anderswo: foo, fömmer, fönd
faaräfahrenmhd varen alte Bedeutung: mit Vieh fahren (= führen), zum Markt, vor allem aber auf die Alpen: vgl. Fahrhabe, Fahrendes Volk, Wallfahrt. Heutige Bedeutung: mit Auto oder Bahn oder Schiff fahren, mit Fahrplan Där Frentschälär isch einisch im Militäär gsii i dr Pünt und isch det inä reformiärti Chilä inä choo,diä isch oni d’Schtüäl flätt läär gsii, käs Bild und nüüd,da hed är gseid: da sind’s meini gfaarä!
gämmärgeben wir(gänd miär) gämmär öppis! gämmär öppis? 1. April: gang mär gu Gämmärtätsch holä! AI gemmer
gimmärgib mir(gib miär) Lienert gimmer acht! > gämmär
gliichgleichgültigmiär isch gliich
gseeseheni gsee, du gseesch, är gseed, miär gsend, i gsääch, i has gsee > Gsicht, see!
hätthätteich hätt(i), du hättisch, är hätt, miär hättid
heighabe, hätte(> haa) ich heig, du heigisch, är heig, miär heigid duä heigs ä hindänuusä gnuu (da habe es ihn zu Boden geworfen)
hemmärhaben wir?(hend miär) hemmär alls?
KanisiKatechismus(neu Kati) Miär hend nu müässä dr Kanisi ussä leerä
keiskeineskeis chund miär da inä! chund ä keis?
lammärlassen wir!(land miär) lammär ä la gaa! Was machid iär mit dem schöönä Wättär hütt? - Dässälb lammär ächli la sii!
leenäleihen, zu Lehen gebenmhd leen, lihen chönntisch miär ä chli Gäld leenä? > ärtleenä, värleenä, värtleenä
mägämiinämeinetwegen, von mir ausmägämiinä miäraa > miäraa, wägämiinä
gmiäraaätgleichgültigä gmiäraaätä Chogä
miinämeiner(betont) mhd mîn welä Huät isch miinä? das isch miinä! Dr Güntärä Balz hed ä Hund zuächätaa oni Maarkä,dr Lanteger hed ä gfraagt, öb der Hund siinä siig - Nei - Abär är lauft Inä nachä! - Du laufsch miär au nachä und bisch nüd miinä!
mögämögen, gemochtmhd mügen mä sötts mögä öb is mög? ich mag, du magsch, är mag, miär mögid, ich möcht, i ha mögä > värmögä Lust mögä ässä
mrwirmiär (abgekürzt) mr gand etz mr bruuchid nüüd
mrmirmiär (abgek.) gisch mr s? äs isch mr si = es ist mir ..
muämärmüssen wir(müänd miär) da müämär gaa! müämär gaa?
nändnehmt, nehmenmiär/iär/si nänd nänd nur! nänd änand,gänd anänand! > nää
öbbevorär hed das nu gseid, öb är gschtoorbä isch öb gaasch, tuäsch bschlüüssä! miär tüänd bättä, öb mär ässid! gschwind, öb är daa isch!
passäpassend seindiä Schuä passid miär gaar nüd der Tschooppä passt mr vgl. anpassen
PreemiPrämie(Auszeichnung) lat praemium premiärä premiärt
quittwett, ledig, losfrz quite mhd quit miär sind quitt (die Sache ist erledigt unter uns)
ses‘s gib s a miär! si hend s gsee lachs la sii! gib mrs!
sägäsagenahd seggen, mhd sagen ich sägä, du seisch, är seid, miär sägid, säg! sägädmär nüüd! sägid! ich sägi, ich seidti, ich has gseid Chönntisch au öppis sägä! är hed nüüd z sägä säg einisch äs Woort! i sägs am Leerer (ich sage es dem L.) i sägäräsdä: ich sage es ihr dann Mr sägid denä ds Länzä, ds Ruätschä, ds Sagäherrs (hier heissen sie so) > aa-, ab-, ii-, nachä-, uuf-, ussä-, umä-, voor-
schlaaschlagenmhd slâ,slahen,slân ich schlaa, du schlaasch, är schlaad, miär schland, schlach! schlammär! schland! i schliäg, i schlug, gschlagä äs schlaad ölfi är schlaad us där Aart är schlaad am Vattär nachä ä gschlagni Schtund > aa- ab- appä- durä- ii- inä- nachä- übär- um- uuf- uus- uusä- vär- voor- zämä- LU schloo, schlönd > Schlaag Id 9,185
schtäächfest, gleichstehendmhd stahel (Stahl, gestählt) miär sind schtääch: gleichwertig
schtammärstehen wir(schtand miär) schtammär anä! schtammär rächt?anderswo: schtömmer, schtei mier > schtaa
schtandwir/ihr/sie stehen, steht!schtand graad! Lienert mier stand Jodelmesse Marty: Herrgott, miär stönd vor Diär! > schtaa
SeiltänzärSeiltänzerds Predigärs zwee sind zmitzt im Summär mid emä Horämänär obsi: miär müänd dänk üüsä Seiltänzär gu holä! > Voorsiitä
siisie(betont, > si) sii darf, äär nüüd! sii sinds gsii, nüd miär!
simmärsind wir(sind miär) simmär di einzigä? simmär ä chli schtill!
tuätun, machenmhd tuon ich tuä, du tuäsch, är tuäd, mr tüänd, tuä! tüämmär! tüänd! ich täät, ich tüäg, i ha ttaa tuä etz braaf! we das tuäd! äs tuät’s etz dä! > aa- ab- ii- inä- übär- hii- naa- uuf- uus- vär- zuä- zuächä- Hilfswort (Lötscher 107): tuä schöön ässä! är tuäd ässä är tuäd öppis machä juuzä tuäd är guät chochä tuäd si guät schmöckä tuäd äs guät rägnä tuäds abär nüd windä töönä tuäds schööntüänd schöön ässä! tüänd das la sii laa! tüänd ächli liislig! si tüänd heuä, holzä, brüggnä, schaffä, läsä, rächnä, schriibä .. müässä tüänds nüüd, abär machä söttäts äs! tüämär (tüänd miär) das machä! tüämär das machä? tuä mär d Türä uuf! d Bei tüämär (tüänd miär) wee die Beine tun mir wehich ha z tuä höfliche Bitte: tuäsch miär das machä? täätid iär das machä?
vovonmhd von GL vu 1) örtlich vo änä, vo daa, vo dännä, vo dett, vo hiä, vo hindä, vo innä, vo nooch, vo obä, vo undä, vo ussä, vo voorä, vo wiitem vo Schwiiz, vo Rickäbach, vo Züri, vo Bäärä, vo Luzäärä uf Wäggis zuä 2) zeitlich vo geschter, vo fäärä, vo Chiläs heichoo 3) Beschaffenheit vo Silbär, vo Gold, vo Ankä, vo Chääs, vo Holz, vo Iisä, vo Schnee 4) Herkunft vo dr Muättär, vo dr Gottä, vo dr Chilbi, vo miär, vo diär, vo üüs, vo inä, vo öppis, vo nüüd, vo waas, vo sälbär, vo älei, vo nüüd chund nüüd 5) vo Aug von Auge das mag i vo Aug gsee,vo Hand machä (ohne Maschine) vo Hand nää und ässä (ohne Besteck) vo Hand singä (ohne Orgelbegleitung) > vom, vonem, vor, voor, drvoo
vorvor(unbetont > voor betont) 1) vor dr Türä, vorem Huus, vor Mittaag, vor ä Tisch, vor miär, vor dr zuächä 2) vor drüü Jaar, vor medä hundärt Jaar, vor Chiläs, vor dr Schuäl, vor em Ässä, Viärtel vor Drüü, vor ärä Schtund 3) vor Chelti, vor luuter Giit, vor Lachä, vor Dümmi, vor Täubi 4) vor ä Richter vor ä Gmeindraat 5) vornä: vor ihn vor-n-ä vornä anä (vor ihn hin) > voorä vors: vor das vors Huus vors Bett vors Gsicht vors Gricht vorum: (foräm, forem) vor dem, vor ihm .. vorum Ässä, vorum Heuä, vorum sälbär, vorum ä Jaar, vorum zuächä
vorbevor(betont) vor d Sunnä chund vor ass öppis gid! (bevor etwas passiert) vor ass Winter wird vor d is Bett gaasch vor är schtiirbt miär sind vor üüch daa gsii si sind vor dä andärä choo vors tagät vors wintärät vors uus isch vors nachtät vors chund gu rägnä vors chömid vors gand vormä: bevor man (vor mä) vormä ggässä hed vormä is Bett gaad vormä cha ässä, muäs gchochät sii! vormär: bevor wir (vor miär) vormär ggässä hend vormär is Bett sind ..
wemmärwollen wir?(wend miär) wemmär gaa? sä wemmär!
woals, wiewo miär chlii gsii sind wo mr heichoo sind wo mr hend wellä gaa won är choo isch won iär choo sind
zmängäzuvieleiär sind miär zmängä
zundärischzu unterstzundärischtundä 1995 war ich in Gressonay (Aosta) und fragte auf italienisch einen jungen Mann nach dem Parkseelein,ich übersetzte seine Antwort meinen Bekannten: zundärischt undä! Da rief der Junge voll Freude: ja, so sägid miär au!
zweezwei(vgl beide - beed) zwee Mannä, zwee Frauä (zwei Meitli), zwee Siitä, zwee Händ, zwee Füäss, zwee und zwee, üsärä zwee, äsoo zwee we miär zwee, soo iär zwee! (soo du einä!) Zweebätzlär, -fränklär, -räpplär anderswo zwei, zwöi, zwoo > Wee (ds Wee)
Dialekt:miär
Deutsch:wir
miär gand miär fand aa miär sind auch mr (süddeutsch)
Dialekt:miär
Deutsch:mir
miär macht das nüüd chasch das miär gää gibs a miär!
Dialekt:miäraa
Deutsch:meinetwegen
(mir gemäss), meist: von mir aus ohne weiteres: Daarf i das haa? - miäraa! miäraa chasch gaa! Wottsch das? - miäraa! ( früher sagte man dies statt ja gern, um nicht gierig zu erscheinen) > mägämiinä
Dialekt:a
Deutsch:an
a dr Sunnä a dr Muotaa a d Heiteri gaa a d Händ früürä a dr Naasä nää a Wiänachtä a dä Fiirtigä a dr Fasnacht a dr Gmeind (an der Versammlung) a dä Bluämä schmöckä, Wemfall (Dativ) a wem bisch du? a wem isch das Auto? gib s a dä Goofä! gib s a miär! seisch äs a niämerem! a dem gseet mäs nüd aa a allem aa Hau a dr Chatz dr Schwanz ab > a dr, am, an
Dialekt:aa
Deutsch:gemäss, nach
a allem aa, miär aa,mä kännt ä am Model aa, am Redä aa, am Gaa aa, am Juuzä aa
Dialekt:am
Deutsch:am
am Sunntig, am Schattä, am Bächli, am Haag, am Änd, am Ässä, am Schaffä, am Zämäghijä, am Drüü, am Redä aa, am beschtä, am fürnämmschtä, am meischtä, am dümmschtä, amänä Oort = am änä = an einem Ort ammär: an mir (a miär), ammär ghangät, vgl. Familienname Ambauen, Ambord, Ambühl, Amgwerd, Amstutz, Amstad, Amsteg, Wemfall (Dativ) gib s am Vatter am Vatter sis Huus
Dialekt:bi
Deutsch:bei
bi diär, bi miär, bi dr Hüttä, bi eim Haar > bider, bii, bim, binä
Dialekt:chönnä
Deutsch:können
mhd künnen, kunnen ich cha, du chasch, är cha, miär (iär, si) chönid, ich chönnti, i has chönnä ich cha choo, chasch choo? i chönnt scho wän i wett du chönntisch das machä chönid iär das? iär chö­nid üs i d’Schuä blaasä! si chönid’s nüd midänand wellä und chönnä isch nüd das gliich 2) gekonnt ?är heds chönnä (erreicht, vollendet, zustandegebracht) Si hends midänand nüd chönnä = sie kamen nicht aus miteinander. Zwei ältere Frauen: Hesch duu gwüäschtät! - I has ämal nu chönnä!
Dialekt:choo
Deutsch:kommen
mhd komen ich chumä, du chuusch, är chund, miär (iär, si) chömid, ich chääm, chum! chömid! i bi choo z schwitzä choo, i Ziitig choo, äs chönnt gu rägnä choo GL chuu, Einsiedeln chou
Dialekt:chömid
Deutsch:kommt!
chömid! kommt ihr? chömid iär, chömäd är? wir (ihr, sie) kommen: miär chömid vo dr Alp si chömid vo Züri d Bäch chömid schonu!
Dialekt:chömmär
Deutsch:kommen wir?
(chömid miär) chömmär zschpaat? > choo
Dialekt:chömmär
Deutsch:können wir?
chömmär choo? (= chönid miär choo) > chönnä
Dialekt:chummär
Deutsch:
chum miär komm mir chummär nüd mid ä sölem!
Dialekt:diänä
Deutsch:dienen
mhd dienen 1) är hed diänät: er war Knecht, Angestellter 2) passen, geeignet sein: diä Schuä diänid miär nüüd > abvär-, vär-
Dialekt:disi
Deutsch:die andere(n)
nüd diä Chuglä, disi! disi sinds gsii, nüd miär! Wän ich alig mit dr Predig glii fertig bi, bin i froo - und disi au!
Dialekt:eituä
Deutsch:gleichwertig, gleichgültig
“eines Tuns” söll i daas ader disäs nää? - das isch miär eituä! oordäli eituä! haareituä!
Dialekt:Eslä
Deutsch:Esel
Mz diä huärä Eslä! Dr Güntärä Balz isch im Militäär mid eim übärä Platz ggangä, än Offiziär chund värbii und seid: wo wend diä zwee Eslä hii? dr Balz seid: am drittä värbii! Äs andärsmaal isch är amänä Offiziär värbii, wo ihm dr Gruäss nüd abgnuu hed,wo dr Balz reklamiärt hed, seid der Offiziär: ich grüässä nüd all Eslä! Da seid dr Balz: abär ii, Herr Haupmä!
Dialekt:eschtimiära
Deutsch:wertschätzen, hochachten
Dialekt:faa
Deutsch:fangen
mhd vân, vâhen äs Tiärli faa, gu Vögel faa ich faa, du faasch, är faad, miär/iär/si fand,fach! fammär! fangid! fiäng, gfangä gfangäs Vee: Vieh an Leine > aafaa, Fangis anderswo: foo, fömmer, fönd
Dialekt:faarä
Deutsch:fahren
mhd varen alte Bedeutung: mit Vieh fahren (= führen), zum Markt, vor allem aber auf die Alpen: vgl. Fahrhabe, Fahrendes Volk, Wallfahrt. Heutige Bedeutung: mit Auto oder Bahn oder Schiff fahren, mit Fahrplan Där Frentschälär isch einisch im Militäär gsii i dr Pünt und isch det inä reformiärti Chilä inä choo,diä isch oni d’Schtüäl flätt läär gsii, käs Bild und nüüd,da hed är gseid: da sind’s meini gfaarä!
Dialekt:gämmär
Deutsch:geben wir
(gänd miär) gämmär öppis! gämmär öppis? 1. April: gang mär gu Gämmärtätsch holä! AI gemmer
Dialekt:gimmär
Deutsch:gib mir
(gib miär) Lienert gimmer acht! > gämmär
Dialekt:gliich
Deutsch:gleichgültig
miär isch gliich
Dialekt:gsee
Deutsch:sehen
i gsee, du gseesch, är gseed, miär gsend, i gsääch, i has gsee > Gsicht, see!
Dialekt:hätt
Deutsch:hätte
ich hätt(i), du hättisch, är hätt, miär hättid
Dialekt:heig
Deutsch:habe, hätte
(> haa) ich heig, du heigisch, är heig, miär heigid duä heigs ä hindänuusä gnuu (da habe es ihn zu Boden geworfen)
Dialekt:hemmär
Deutsch:haben wir?
(hend miär) hemmär alls?
Dialekt:Kanisi
Deutsch:Katechismus
(neu Kati) Miär hend nu müässä dr Kanisi ussä leerä
Dialekt:keis
Deutsch:keines
keis chund miär da inä! chund ä keis?
Dialekt:lammär
Deutsch:lassen wir!
(land miär) lammär ä la gaa! Was machid iär mit dem schöönä Wättär hütt? - Dässälb lammär ächli la sii!
Dialekt:leenä
Deutsch:leihen, zu Lehen geben
mhd leen, lihen chönntisch miär ä chli Gäld leenä? > ärtleenä, värleenä, värtleenä
Dialekt:mägämiinä
Deutsch:meinetwegen, von mir aus
mägämiinä miäraa > miäraa, wägämiinä
Dialekt:gmiäraaät
Deutsch:gleichgültig
ä gmiäraaätä Chogä
Dialekt:miinä
Deutsch:meiner
(betont) mhd mîn welä Huät isch miinä? das isch miinä! Dr Güntärä Balz hed ä Hund zuächätaa oni Maarkä,dr Lanteger hed ä gfraagt, öb der Hund siinä siig - Nei - Abär är lauft Inä nachä! - Du laufsch miär au nachä und bisch nüd miinä!
Dialekt:mögä
Deutsch:mögen, gemocht
mhd mügen mä sötts mögä öb is mög? ich mag, du magsch, är mag, miär mögid, ich möcht, i ha mögä > värmögä Lust mögä ässä
Dialekt:mr
Deutsch:wir
miär (abgekürzt) mr gand etz mr bruuchid nüüd
Dialekt:mr
Deutsch:mir
miär (abgek.) gisch mr s? äs isch mr si = es ist mir ..
Dialekt:muämär
Deutsch:müssen wir
(müänd miär) da müämär gaa! müämär gaa?
Dialekt:nänd
Deutsch:nehmt, nehmen
miär/iär/si nänd nänd nur! nänd änand,gänd anänand! > nää
Dialekt:öb
Deutsch:bevor
är hed das nu gseid, öb är gschtoorbä isch öb gaasch, tuäsch bschlüüssä! miär tüänd bättä, öb mär ässid! gschwind, öb är daa isch!
Dialekt:passä
Deutsch:passend sein
diä Schuä passid miär gaar nüd der Tschooppä passt mr vgl. anpassen
Dialekt:Preemi
Deutsch:Prämie
(Auszeichnung) lat praemium premiärä premiärt
Dialekt:quitt
Deutsch:wett, ledig, los
frz quite mhd quit miär sind quitt (die Sache ist erledigt unter uns)
Dialekt:s
Deutsch:es
‘s gib s a miär! si hend s gsee lachs la sii! gib mrs!
Dialekt:sägä
Deutsch:sagen
ahd seggen, mhd sagen ich sägä, du seisch, är seid, miär sägid, säg! sägädmär nüüd! sägid! ich sägi, ich seidti, ich has gseid Chönntisch au öppis sägä! är hed nüüd z sägä säg einisch äs Woort! i sägs am Leerer (ich sage es dem L.) i sägäräsdä: ich sage es ihr dann Mr sägid denä ds Länzä, ds Ruätschä, ds Sagäherrs (hier heissen sie so) > aa-, ab-, ii-, nachä-, uuf-, ussä-, umä-, voor-
Dialekt:schlaa
Deutsch:schlagen
mhd slâ,slahen,slân ich schlaa, du schlaasch, är schlaad, miär schland, schlach! schlammär! schland! i schliäg, i schlug, gschlagä äs schlaad ölfi är schlaad us där Aart är schlaad am Vattär nachä ä gschlagni Schtund > aa- ab- appä- durä- ii- inä- nachä- übär- um- uuf- uus- uusä- vär- voor- zämä- LU schloo, schlönd > Schlaag Id 9,185
Dialekt:schtääch
Deutsch:fest, gleichstehend
mhd stahel (Stahl, gestählt) miär sind schtääch: gleichwertig
Dialekt:schtammär
Deutsch:stehen wir
(schtand miär) schtammär anä! schtammär rächt?anderswo: schtömmer, schtei mier > schtaa
Dialekt:schtand
Deutsch:wir/ihr/sie stehen, steht!
schtand graad! Lienert mier stand Jodelmesse Marty: Herrgott, miär stönd vor Diär! > schtaa
Dialekt:Seiltänzär
Deutsch:Seiltänzer
ds Predigärs zwee sind zmitzt im Summär mid emä Horämänär obsi: miär müänd dänk üüsä Seiltänzär gu holä! > Voorsiitä
Dialekt:sii
Deutsch:sie
(betont, > si) sii darf, äär nüüd! sii sinds gsii, nüd miär!
Dialekt:simmär
Deutsch:sind wir
(sind miär) simmär di einzigä? simmär ä chli schtill!
Dialekt:tuä
Deutsch:tun, machen
mhd tuon ich tuä, du tuäsch, är tuäd, mr tüänd, tuä! tüämmär! tüänd! ich täät, ich tüäg, i ha ttaa tuä etz braaf! we das tuäd! äs tuät’s etz dä! > aa- ab- ii- inä- übär- hii- naa- uuf- uus- vär- zuä- zuächä- Hilfswort (Lötscher 107): tuä schöön ässä! är tuäd ässä är tuäd öppis machä juuzä tuäd är guät chochä tuäd si guät schmöckä tuäd äs guät rägnä tuäds abär nüd windä töönä tuäds schööntüänd schöön ässä! tüänd das la sii laa! tüänd ächli liislig! si tüänd heuä, holzä, brüggnä, schaffä, läsä, rächnä, schriibä .. müässä tüänds nüüd, abär machä söttäts äs! tüämär (tüänd miär) das machä! tüämär das machä? tuä mär d Türä uuf! d Bei tüämär (tüänd miär) wee die Beine tun mir wehich ha z tuä höfliche Bitte: tuäsch miär das machä? täätid iär das machä?
Dialekt:vo
Deutsch:von
mhd von GL vu 1) örtlich vo änä, vo daa, vo dännä, vo dett, vo hiä, vo hindä, vo innä, vo nooch, vo obä, vo undä, vo ussä, vo voorä, vo wiitem vo Schwiiz, vo Rickäbach, vo Züri, vo Bäärä, vo Luzäärä uf Wäggis zuä 2) zeitlich vo geschter, vo fäärä, vo Chiläs heichoo 3) Beschaffenheit vo Silbär, vo Gold, vo Ankä, vo Chääs, vo Holz, vo Iisä, vo Schnee 4) Herkunft vo dr Muättär, vo dr Gottä, vo dr Chilbi, vo miär, vo diär, vo üüs, vo inä, vo öppis, vo nüüd, vo waas, vo sälbär, vo älei, vo nüüd chund nüüd 5) vo Aug von Auge das mag i vo Aug gsee,vo Hand machä (ohne Maschine) vo Hand nää und ässä (ohne Besteck) vo Hand singä (ohne Orgelbegleitung) > vom, vonem, vor, voor, drvoo
Dialekt:vor
Deutsch:vor
(unbetont > voor betont) 1) vor dr Türä, vorem Huus, vor Mittaag, vor ä Tisch, vor miär, vor dr zuächä 2) vor drüü Jaar, vor medä hundärt Jaar, vor Chiläs, vor dr Schuäl, vor em Ässä, Viärtel vor Drüü, vor ärä Schtund 3) vor Chelti, vor luuter Giit, vor Lachä, vor Dümmi, vor Täubi 4) vor ä Richter vor ä Gmeindraat 5) vornä: vor ihn vor-n-ä vornä anä (vor ihn hin) > voorä vors: vor das vors Huus vors Bett vors Gsicht vors Gricht vorum: (foräm, forem) vor dem, vor ihm .. vorum Ässä, vorum Heuä, vorum sälbär, vorum ä Jaar, vorum zuächä
Dialekt:vor
Deutsch:bevor
(betont) vor d Sunnä chund vor ass öppis gid! (bevor etwas passiert) vor ass Winter wird vor d is Bett gaasch vor är schtiirbt miär sind vor üüch daa gsii si sind vor dä andärä choo vors tagät vors wintärät vors uus isch vors nachtät vors chund gu rägnä vors chömid vors gand vormä: bevor man (vor mä) vormä ggässä hed vormä is Bett gaad vormä cha ässä, muäs gchochät sii! vormär: bevor wir (vor miär) vormär ggässä hend vormär is Bett sind ..
Dialekt:wemmär
Deutsch:wollen wir?
(wend miär) wemmär gaa? sä wemmär!
Dialekt:wo
Deutsch:als, wie
wo miär chlii gsii sind wo mr heichoo sind wo mr hend wellä gaa won är choo isch won iär choo sind
Dialekt:zmängä
Deutsch:zuviele
iär sind miär zmängä
Dialekt:zundärisch
Deutsch:zu unterst
zundärischtundä 1995 war ich in Gressonay (Aosta) und fragte auf italienisch einen jungen Mann nach dem Parkseelein,ich übersetzte seine Antwort meinen Bekannten: zundärischt undä! Da rief der Junge voll Freude: ja, so sägid miär au!
Dialekt:zwee
Deutsch:zwei
(vgl beide - beed) zwee Mannä, zwee Frauä (zwei Meitli), zwee Siitä, zwee Händ, zwee Füäss, zwee und zwee, üsärä zwee, äsoo zwee we miär zwee, soo iär zwee! (soo du einä!) Zweebätzlär, -fränklär, -räpplär anderswo zwei, zwöi, zwoo > Wee (ds Wee)